अग्निपुराणम्

ससैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यह्गाच्छर्द्दिकापहं । सक्षीरान् मार्कवरसान् द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः ।। २८५.

सैंधव मिठासह तेल शिजवून अंगाला लावावे; त्यामुळे उलटी थांबते. त्यात दूध, अर्काचा रस, दोन प्रस्थ यष्टिमधू आणि नीलकमळ घालावे.

पचेत्तु तैलकुडवं तन्नस्यं पलितापहं । निम्बम्पटोलं त्रिफला गुडूची खदिरं वृषं ।। २८५.

तिळाच्या तेलात नीम, पटोळा, त्रिफळा, गुडुची, खदिर आणि वृषा घालून शिजवावे; हे नस्य घेतल्याने पांढरे केस नाहीसे होतात.

भूनिम्बपाठात्रिफलागुडूचीरक्तचन्दनं । योगद्वयं ज्वरं हन्ति कुष्ठविस्फोटकादिकं ।। २८५.

भूनिंब, पाठा, त्रिफळा, गुडुची आणि रक्तचंदन या दोन योगांनी ताप, कुष्ठरोग आणि फोडांसारखे त्वचेचे आजार नाहीसे होतात.

पटोलामृतभूनिम्बवासारिष्टकपर्पटैः । खदिरान्तयुतैः क्काथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत् ।। २८५.

पटोळा, अमृता, भूनिंब, वासा, अरिष्ट, परपट आणि खदिर यांच्या काढ्याने फोड आणि ताप शांत होतो.

दशमूली च्छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा । ज्वर्रावद्रधिशोथेषु शिग्रुविश्वजिता हिताः ।। २८५.

दशमूळी, छिन्नरुहा, पथ्या, दारु, पुनर्नवा, शिग्रू आणि विश्वजिता हे ताप, सूज आणि जलोदर यांसाठी उपयुक्त आहेत.

मधूकं निम्बपत्राणि लेपः स्याद् व्रणशोधनः । त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधातिबलाकुशाः ।। २८५.

मधूक आणि नीमाच्या पानांचा लेप लावल्याने जखमा स्वच्छ होतात; त्रिफळा, खदिर, दार्वी, वटवृक्ष, अतिबला आणि कुश यांचाही उपयोग होतो.

निम्बमूलकपत्राणां कषायाः शोधने हिताः । करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद् व्रणक्रिमीन् ।। २८५.

नीमाच्या मुळाचे आणि पानांचे काढे जखमा स्वच्छ करण्यासाठी उपयुक्त आहेत; करंज, अरिष्ट आणि निर्गुंडी यांचा रस जखमांतील कृमी नष्ट करतो.

धातकीचन्दनबलासमह्गामधुकोत्पलैः । दार्वीमेदोन्वितैर्लेपः ससर्पिर्व्रणरोपणः ।। २८५.

धातकी, चंदन, बला, मधूक, उत्पल आणि दार्वी यांचा लेप तूप व मेद घालून लावल्यास जखमा लवकर भरतात.

गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांशैर्घृतयोगतः । नाडी दुष्टवणं शूलम्भगन्दरमुखं हरेत् ।। २८५.

गुग्गुळ, त्रिफळा आणि व्योष हे सारखे प्रमाण घेवून तुपात मिसळून घेतल्यास नाडीतल्या वाईट जखमा, वेदना आणि दुष्ट वास नाहीसे होतात.

हरितकीं मूत्रसिद्धां सतैललवणान्वितां । प्रातः प्रातश्च सेवेत् कफवातामयापहां ।। २८५.

हरितकीला मूत्र, तेल आणि मीठ घालून तयार करून रोज सकाळी घ्यावे; हे कफ व वाताचे आजार दूर करते.

त्रिककटुत्रिफलाक्काथं९ सक्षारलवणं पिवेत् । कफवातात्मकेष्वेव विंरेकः कफवृद्धिनुत् ।। २८५.

त्रिकटू आणि त्रिफळाचा काढा क्षार व मीठ घालून प्यावा; कफ व वाताच्या विकारात हे विरेचन केल्याने वाढलेला कफ कमी होतो.

पिप्पलीपिप्पलीमूलवचाचित्रकनागरैः । क्काथितं वा पिवेत्पेयमामवातविनाशनं ।। २८५.

पिंपळी, पिंपळीचे मूळ, वाचा, चित्रक आणि सुंठ यांचा काढा किंवा पाण्यात मिसळून प्यायल्यास आमवाताचे विकार नाहीसे होतात.

रास्नां गुडुचीमेरण्डदेवदारुमहौषधं । पिवेत् सर्वाड्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे ।। २८५.

रास्ना, गुडुची, एरंड, देवदारू आणि उत्तम औषधी यांचा काढा सर्व अंगातील वात, सांधे, हाडे आणि मज्जा यांना होणाऱ्या विकारांवर घ्यावा.

दशमूलकषायं वा पिवेद्वा नागराम्भसा । सुण्ठीगोक्षुरकक्काथः प्रातः प्रातर्न्निषेवितः ।। २८५.

दशमूळाचा काढा किंवा सुंठ व गोक्षुराचा काढा रोज सकाळी प्यावा; किंवा नागरयुक्त पाणीही घेता येते.

सामवातकटीशूलपाचनो रुक्प्रणाशनः । समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याश्च तैलकं ।। २८५.

प्रसारणीच्या मूळ, पान आणि फांदीपासून केलेले तेल सायटिका किंवा कटीच्या वातामुळे होणाऱ्या वेदना व अपचनावर उपयुक्त आहे.

गुडुच्याः सुरसः कल्कः चूर्णं वा क्काथमेव च । प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात् । २८५.

गुडुची आणि सुरसा यांचा कळक, चूर्ण किंवा काढा दीर्घकाळ घेतल्यास वात व रक्ताचे विकार दूर होतात.

पिप्पली वर्द्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन् वा । पटोलत्रिफलातीव्रकटुकामृतसाधितं ।। २८५.

पिंपळी किंवा वाढणारी पिंपळी पथ्या किंवा गुळासोबत घ्यावी; पटोळा, त्रिफळा आणि तिखट अमृता हेही उपयुक्त आहेत.

पक्वं पीत्वा जयत्याशु सदाहं वातशोणितं । गुग्गुलं कोष्णशीते तु गुडुची त्रिफलाम्भ्सा ।। २८५.

हे औषध शिजवून प्यायल्यास जळजळ, वात व रक्ताचे विकार लवकर बरे होतात; गुग्गुळ, गरम किंवा थंड गुडुची व त्रिफळाच्या पाण्यात मिसळून घेतल्यासही फायदा होतो.

बलापुनर्न्नवैरण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः । सहिङ्गु लवणैः पीतं सद्यो वातरुजापहं ।। २८५.

बला, पुनर्नवा, एरंड, दोन्ही वृहती आणि गोक्षुर यांचा काढा, हिंग व मीठ घालून प्यायल्यास वातामुळे होणाऱ्या वेदना लगेचच नाहीशा होतात.

कार्षिकं पिप्पलीलमूलं पञ्चैव लवणानि च । पिप्पली चित्रकं शुण्ठी त्रिफ्ला त्रिवृता वचा ।। २८५.

शेतकरी वापरतात त्या पिंपळीच्या मुळांसह, पाच प्रकारची मीठ, पिंपळी, चित्रक, सुंठ, त्रिफळा, त्रिवृत आणि वचा हे एकत्र घ्यावेत.

द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका । कोलप्रमाणां गुटिकां पिवेत् सौवीरकायुतां ।। २८५.

दोन प्रकारचे क्षार, शाद्वला, दंती, स्वर्णक्षिरी आणि विषाणिका—हे सर्व एकत्र करून कोळाच्या आकाराची गोळी तयार करावी आणि ती सौवीरकासह घ्यावी.

शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके । क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम् ।। २८५.

सूज, फोड किंवा पोटाचे विकार यासाठी, दारु, वर्षाभू आणि सुंठ यांच्याने सिद्ध केलेले दूध सूज कमी करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.

सेकस्तथार्कवर्षाभूनिम्बक्काथेन शोथजित् । व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि ।। २८५.

अर्क, वर्षाभू आणि निम्बाच्या सालीने शेक दिल्यास सूज कमी होते; व्योष घालून पलाशाच्या राखेचे पाणी तीनपट प्रमाणात तयार करावे.

साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः । विश्वक्सेनावनिर्ग्गुण्डीसाधितं चापि लावणं ।। २८५.

वरीलप्रमाणे सिद्ध केलेले तूप जेव्हा प्यायले जाते, तेव्हा मूळव्याध नक्कीच बरी होते; तसेच विश्वक्सेना, अवनिगुंडी इत्यादींनी सिद्ध केलेले मीठही उपयुक्त आहे.

विड़ङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः । तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा ।। २८५.

विरंग, अनलसिंधू, हरस्ना, ग्रक्षार आणि दारु यांच्याने चारपट प्रमाणात केलेले तेल, किंवा तिखट द्रव्ये व पाणी यांच्याने सिद्ध केलेले तेल वापरावे.

गणअडमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् । शटीकुनागबलयक्काथः क्षीरससे युतम् ।। २८५.

गाठी कमी करणारे हे तेल अभ्यंगासाठी वापरल्यास गलगंड कमी होतो; शटी, कुना, बला, यक्काथ व दूध आणि ताक यांच्याने तयार करावे.

पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धंक्षये हितम् । वचाविड़भयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान् ।। २८५.

पयस्या, पिंपळी आणि वासा यांचा कालक योग्य प्रकारे सिद्ध केल्यास क्षयात उपयोगी ठरतो; वचा, वीरभय, सुंठ, हिंग, कुष्ठ आणि अग्निदीपक द्रव्येही घ्यावीत.

द्वित्रिषट्‌चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् । चूर्णं पीतं हन्ति गुल्मं उदरं शूलकासनुत् ।। २८५.

दोन, तीन, सहा, चार, एक, सात, पाच आणि पन्नास या प्रमाणात तयार केलेले चूर्ण घेतल्यास गुल्म, पोटदुखी, वेदना आणि खोकला नाहीसे होतात.

पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम् । मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्द्दनी ।। २८५.

पाठा, निकुंभ, त्रिकटु, त्रिफळा आणि अग्नि यांचे चूर्ण तयार करून, मूत्रात गोळ्या बनवाव्यात; या गोळ्या गुल्म, प्लीहा वगैरे विकार दूर करतात.