अग्निपुराणम्

हिङ्गुसौवर्च्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकं । चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनं ।। २८५.

हिंग, सुवर्णगंध आणि पिंपळी हे सारखे प्रमाण घेऊन, त्यात चारपट तूप आणि गायीचे मूत्र घालून तयार केलेले हे औषध वेड दूर करते.

शङ्खपुष्पीवचाकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरसैर्युतं । पुराणआं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमं ।। २८५.

शंखपुष्पी, वacha, कुष्ट आणि ब्राह्मीचा रस याने सिद्ध केलेले तूप हे जुने औषध अपस्मार, वेड आणि मेंदूसाठी अत्यंत लाभदायक आहे.

पञ्चगव्यं घृतं तद्वत् कुष्ठनुच्चाभ्यायुतं । पटोलत्रिफलानिम्बगुडु वीधावणीवृषैः ।। २८५.

पंचगव्य तूप, कुष्ट, पटोळ, त्रिफळा, निम्बगुड, विधा आणि वणी यांसोबत तयार केलेले तूप उपचारासाठी वापरतात.

सकरञ्जैर्घृतं सिद्धं कुष्ठनुद्वज्र्कं स्मृतं । निम्बं पटोलं व्याघ्री च गुडुची वासकं तथा ।। २८५.

करंजाच्या बिया घालून सिद्ध केलेले तूप कुष्ठरोगावर प्रभावी मानले जाते; त्यात नीम, पटोळ, व्याघ्री, गुळवेल आणि वासा हे देखील घालतात.

कुर्य्याद्दशपलान् भागान् एकैकस्य सकुट्टितान् । जलद्रोणए विपक्तव्यं यावत्‌पादावशेषितं ।। २८५.

प्रत्येक औषधीचे दहा तोळे घेऊन, ते सर्व कुटून पाण्यात शिजवावे आणि चौथ्या भागापर्यंत उरावे.

घृतप्रस्थम्प्चेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतं । पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनं ।। २८५.

त्यात एक प्रस्थ तूप आणि त्रिफळेचा गर घातल्यास, ते पंचतिक्त तूप म्हणून ओळखले जाते; हे कुष्ठरोग नष्ट करते.

अशीतिं वातजान् रोगान् चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् । विंशतिं श्लैष्मिकान् कासपीनसार्शोव्रणादिकान् ।। २८५.

हे तूप वायूजन्य ऐंशी, पित्तजन्य चाळीस, कफजन्य वीस रोग, तसेच खोकला, सर्दी, मूळव्याध, जखमा आणि अशा आजारांवर गुणकारी आहे.

हन्त्यन्यान् योगराजोषऽयं यथार्कस्तिमिरं खलु । त्रिफलायाः कषायेन् भृङ्गराजरसेन च ।। २८५.

हा योगराज इतर रोग सूर्य अंधार घालवतो तसा नष्ट करतो; त्रिफळेचा काढा आणि भृंगराजाचा रस याने हे साध्य होते.

ब्रणप्रक्षालनङ्कुर्यादुपदंशप्रशान्तये । पटोलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजोऽथ वा ।। २८५.

उपदंश शांत करण्यासाठी पाटोळाच्या पानांची पूड, डाळिंब किंवा त्वग्र यांच्या पूडीनं व्रण धुवावेत.

गुण्डयेच्च गजेनापि त्रिफलाचूर्णकेन च । त्रिफलायोरजोयष्टिमार्कवोत्पलमारिचै ।। २८५.

गजेन आणि त्रिफळा पूड याने धूर द्यावा; त्रिफळेचा धूर, यष्टिमधू, अर्क, नीलकमळ आणि मिरी यांचा वापर करावा.

ससैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यह्गाच्छर्द्दिकापहं । सक्षीरान् मार्कवरसान् द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः ।। २८५.

सैंधव मिठासह तेल शिजवून अंगाला लावावे; त्यामुळे उलटी थांबते. त्यात दूध, अर्काचा रस, दोन प्रस्थ यष्टिमधू आणि नीलकमळ घालावे.

पचेत्तु तैलकुडवं तन्नस्यं पलितापहं । निम्बम्पटोलं त्रिफला गुडूची खदिरं वृषं ।। २८५.

तिळाच्या तेलात नीम, पटोळा, त्रिफळा, गुडुची, खदिर आणि वृषा घालून शिजवावे; हे नस्य घेतल्याने पांढरे केस नाहीसे होतात.

भूनिम्बपाठात्रिफलागुडूचीरक्तचन्दनं । योगद्वयं ज्वरं हन्ति कुष्ठविस्फोटकादिकं ।। २८५.

भूनिंब, पाठा, त्रिफळा, गुडुची आणि रक्तचंदन या दोन योगांनी ताप, कुष्ठरोग आणि फोडांसारखे त्वचेचे आजार नाहीसे होतात.

पटोलामृतभूनिम्बवासारिष्टकपर्पटैः । खदिरान्तयुतैः क्काथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत् ।। २८५.

पटोळा, अमृता, भूनिंब, वासा, अरिष्ट, परपट आणि खदिर यांच्या काढ्याने फोड आणि ताप शांत होतो.

दशमूली च्छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा । ज्वर्रावद्रधिशोथेषु शिग्रुविश्वजिता हिताः ।। २८५.

दशमूळी, छिन्नरुहा, पथ्या, दारु, पुनर्नवा, शिग्रू आणि विश्वजिता हे ताप, सूज आणि जलोदर यांसाठी उपयुक्त आहेत.

मधूकं निम्बपत्राणि लेपः स्याद् व्रणशोधनः । त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधातिबलाकुशाः ।। २८५.

मधूक आणि नीमाच्या पानांचा लेप लावल्याने जखमा स्वच्छ होतात; त्रिफळा, खदिर, दार्वी, वटवृक्ष, अतिबला आणि कुश यांचाही उपयोग होतो.

निम्बमूलकपत्राणां कषायाः शोधने हिताः । करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद् व्रणक्रिमीन् ।। २८५.

नीमाच्या मुळाचे आणि पानांचे काढे जखमा स्वच्छ करण्यासाठी उपयुक्त आहेत; करंज, अरिष्ट आणि निर्गुंडी यांचा रस जखमांतील कृमी नष्ट करतो.

धातकीचन्दनबलासमह्गामधुकोत्पलैः । दार्वीमेदोन्वितैर्लेपः ससर्पिर्व्रणरोपणः ।। २८५.

धातकी, चंदन, बला, मधूक, उत्पल आणि दार्वी यांचा लेप तूप व मेद घालून लावल्यास जखमा लवकर भरतात.

गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांशैर्घृतयोगतः । नाडी दुष्टवणं शूलम्भगन्दरमुखं हरेत् ।। २८५.

गुग्गुळ, त्रिफळा आणि व्योष हे सारखे प्रमाण घेवून तुपात मिसळून घेतल्यास नाडीतल्या वाईट जखमा, वेदना आणि दुष्ट वास नाहीसे होतात.

हरितकीं मूत्रसिद्धां सतैललवणान्वितां । प्रातः प्रातश्च सेवेत् कफवातामयापहां ।। २८५.

हरितकीला मूत्र, तेल आणि मीठ घालून तयार करून रोज सकाळी घ्यावे; हे कफ व वाताचे आजार दूर करते.

त्रिककटुत्रिफलाक्काथं९ सक्षारलवणं पिवेत् । कफवातात्मकेष्वेव विंरेकः कफवृद्धिनुत् ।। २८५.

त्रिकटू आणि त्रिफळाचा काढा क्षार व मीठ घालून प्यावा; कफ व वाताच्या विकारात हे विरेचन केल्याने वाढलेला कफ कमी होतो.

पिप्पलीपिप्पलीमूलवचाचित्रकनागरैः । क्काथितं वा पिवेत्पेयमामवातविनाशनं ।। २८५.

पिंपळी, पिंपळीचे मूळ, वाचा, चित्रक आणि सुंठ यांचा काढा किंवा पाण्यात मिसळून प्यायल्यास आमवाताचे विकार नाहीसे होतात.

रास्नां गुडुचीमेरण्डदेवदारुमहौषधं । पिवेत् सर्वाड्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे ।। २८५.

रास्ना, गुडुची, एरंड, देवदारू आणि उत्तम औषधी यांचा काढा सर्व अंगातील वात, सांधे, हाडे आणि मज्जा यांना होणाऱ्या विकारांवर घ्यावा.

दशमूलकषायं वा पिवेद्वा नागराम्भसा । सुण्ठीगोक्षुरकक्काथः प्रातः प्रातर्न्निषेवितः ।। २८५.

दशमूळाचा काढा किंवा सुंठ व गोक्षुराचा काढा रोज सकाळी प्यावा; किंवा नागरयुक्त पाणीही घेता येते.

सामवातकटीशूलपाचनो रुक्प्रणाशनः । समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याश्च तैलकं ।। २८५.

प्रसारणीच्या मूळ, पान आणि फांदीपासून केलेले तेल सायटिका किंवा कटीच्या वातामुळे होणाऱ्या वेदना व अपचनावर उपयुक्त आहे.

गुडुच्याः सुरसः कल्कः चूर्णं वा क्काथमेव च । प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात् । २८५.

गुडुची आणि सुरसा यांचा कळक, चूर्ण किंवा काढा दीर्घकाळ घेतल्यास वात व रक्ताचे विकार दूर होतात.

पिप्पली वर्द्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन् वा । पटोलत्रिफलातीव्रकटुकामृतसाधितं ।। २८५.

पिंपळी किंवा वाढणारी पिंपळी पथ्या किंवा गुळासोबत घ्यावी; पटोळा, त्रिफळा आणि तिखट अमृता हेही उपयुक्त आहेत.

पक्वं पीत्वा जयत्याशु सदाहं वातशोणितं । गुग्गुलं कोष्णशीते तु गुडुची त्रिफलाम्भ्सा ।। २८५.

हे औषध शिजवून प्यायल्यास जळजळ, वात व रक्ताचे विकार लवकर बरे होतात; गुग्गुळ, गरम किंवा थंड गुडुची व त्रिफळाच्या पाण्यात मिसळून घेतल्यासही फायदा होतो.

बलापुनर्न्नवैरण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः । सहिङ्गु लवणैः पीतं सद्यो वातरुजापहं ।। २८५.

बला, पुनर्नवा, एरंड, दोन्ही वृहती आणि गोक्षुर यांचा काढा, हिंग व मीठ घालून प्यायल्यास वातामुळे होणाऱ्या वेदना लगेचच नाहीशा होतात.