अग्निपुराणम्

दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीविल्वपौष्करैः । श्रृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः ।। २८५.

दशमूळी, शठी, रास्ना, पिंपळी, बेल, पौष्कर, श्रुंगी, आवळा, भार्गी, गुडुची आणि नागवेली यांचा वापर करावा.

यवाग्रं विधिना सिद्धं कषायं वा पिवेन्नरः । काशहृद्‌ग्रहणीपार्श्वहिक्काश्वासप्रशान्तये ।। २८५.

यवाचा काढा नीट तयार करून प्यावा, त्यामुळे खोकला, हृदयाचे विकार, पचनाचे त्रास, पोटाच्या बाजूच्या वेदना, हिक्का आणि दमा शांत होतात.

मधुकं मधुना युक्तं पिप्पलीं शर्करान्वितां । नागरं गुड़संयुक्तं हिक्काघ्नं लावणत्रयम् ।। २८५.

मधुक मधात मिसळून, पिंपळी साखरेत, सुंठ गुळात आणि तीन प्रकारचे मीठ—हे सर्व हिक्का दूर करतात.

कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाड़िमम् । सौवर्च्चलं गुड़ं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम् ।। २८५.

शोपो, जिरे, मिरी, द्राक्षा, आंबट वडवड, डाळिंब, सुवर्णगंध, गूळ आणि मध — हे सर्व भूक वाढवतात.

श्रृह्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत् । अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम् ।। २८५.

ताज्या आलेाचा रस मधासोबत प्यायला दिल्यास, तो अरुची, धाप, खोकला, सर्दी आणि कफ दूर करतो.

वटं श्रृङ्गी शिलालोध्रदाड़िमं मधुकं मधु । पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम् ।। २८५.

वड, शृंगी, शिलाजीत, लोध्र, डाळिंब, यष्टिमधू आणि मध हे सर्व तांदळाच्या पाण्यात मिसळून प्यावेत; त्यामुळे उलटी आणि तहान थांबते.

गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् । कफान्वितञ्जयेद्रक्तं तृष्णआकासज्वरापहम् ।। २८५.

गुळवेल, वासा, लोध्र आणि पिंपळी मधात मिसळून द्यावे; हे कफासह रक्त येणाऱ्यांना द्यावे, त्यामुळे तहान, खोकला आणि ताप कमी होतो.

वासकस्य रसस्तद्वत् समधुस्ताम्रजो रसः . शिरीषपुष्पसुरसभावितं मरिचं हितं ।। २८५.

वासा रस मध आणि तांब्याचा चूर्ण यासोबत, तसेच शिरीष फुलांचा रस घातलेले मिरी — हे दोन्ही शरीरासाठी हितकारक आहेत.

सर्व्वार्त्तिनुन्मसूरोऽथ पित्तमुक् तण्डुलीयकं । निर्ग्गुण्डी शारिवा शेलुरह्कोलश्च विषापहः ।। २८५.

सर्व प्रकारचे आर्टी, मसूर, तांदुळजा हे पित्त कमी करतात; तसेच निर्गुंडी, शारिवा, शेलू आणि कोळ हे विषनाशक आहेत.

महौषधं मृतां क्षुद्रां पुष्करं ग्रन्थिकोद्भवं । पिवेत् कणायुतं क्काथं मूर्च्छायाञ्च मदेषु च ।। २८५.

महौषधी, मृत, क्षुद्र, पुष्कर आणि ग्रंथिकोद्भव यांचा कणा मिसळून काढलेला काढा मुरचेत आणि दारूच्या नशेत प्यावा.

हिङ्गुसौवर्च्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकं । चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनं ।। २८५.

हिंग, सुवर्णगंध आणि पिंपळी हे सारखे प्रमाण घेऊन, त्यात चारपट तूप आणि गायीचे मूत्र घालून तयार केलेले हे औषध वेड दूर करते.

शङ्खपुष्पीवचाकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरसैर्युतं । पुराणआं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमं ।। २८५.

शंखपुष्पी, वacha, कुष्ट आणि ब्राह्मीचा रस याने सिद्ध केलेले तूप हे जुने औषध अपस्मार, वेड आणि मेंदूसाठी अत्यंत लाभदायक आहे.

पञ्चगव्यं घृतं तद्वत् कुष्ठनुच्चाभ्यायुतं । पटोलत्रिफलानिम्बगुडु वीधावणीवृषैः ।। २८५.

पंचगव्य तूप, कुष्ट, पटोळ, त्रिफळा, निम्बगुड, विधा आणि वणी यांसोबत तयार केलेले तूप उपचारासाठी वापरतात.

सकरञ्जैर्घृतं सिद्धं कुष्ठनुद्वज्र्कं स्मृतं । निम्बं पटोलं व्याघ्री च गुडुची वासकं तथा ।। २८५.

करंजाच्या बिया घालून सिद्ध केलेले तूप कुष्ठरोगावर प्रभावी मानले जाते; त्यात नीम, पटोळ, व्याघ्री, गुळवेल आणि वासा हे देखील घालतात.

कुर्य्याद्दशपलान् भागान् एकैकस्य सकुट्टितान् । जलद्रोणए विपक्तव्यं यावत्‌पादावशेषितं ।। २८५.

प्रत्येक औषधीचे दहा तोळे घेऊन, ते सर्व कुटून पाण्यात शिजवावे आणि चौथ्या भागापर्यंत उरावे.

घृतप्रस्थम्प्चेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतं । पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनं ।। २८५.

त्यात एक प्रस्थ तूप आणि त्रिफळेचा गर घातल्यास, ते पंचतिक्त तूप म्हणून ओळखले जाते; हे कुष्ठरोग नष्ट करते.

अशीतिं वातजान् रोगान् चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् । विंशतिं श्लैष्मिकान् कासपीनसार्शोव्रणादिकान् ।। २८५.

हे तूप वायूजन्य ऐंशी, पित्तजन्य चाळीस, कफजन्य वीस रोग, तसेच खोकला, सर्दी, मूळव्याध, जखमा आणि अशा आजारांवर गुणकारी आहे.

हन्त्यन्यान् योगराजोषऽयं यथार्कस्तिमिरं खलु । त्रिफलायाः कषायेन् भृङ्गराजरसेन च ।। २८५.

हा योगराज इतर रोग सूर्य अंधार घालवतो तसा नष्ट करतो; त्रिफळेचा काढा आणि भृंगराजाचा रस याने हे साध्य होते.

ब्रणप्रक्षालनङ्कुर्यादुपदंशप्रशान्तये । पटोलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजोऽथ वा ।। २८५.

उपदंश शांत करण्यासाठी पाटोळाच्या पानांची पूड, डाळिंब किंवा त्वग्र यांच्या पूडीनं व्रण धुवावेत.

गुण्डयेच्च गजेनापि त्रिफलाचूर्णकेन च । त्रिफलायोरजोयष्टिमार्कवोत्पलमारिचै ।। २८५.

गजेन आणि त्रिफळा पूड याने धूर द्यावा; त्रिफळेचा धूर, यष्टिमधू, अर्क, नीलकमळ आणि मिरी यांचा वापर करावा.

ससैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यह्गाच्छर्द्दिकापहं । सक्षीरान् मार्कवरसान् द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः ।। २८५.

सैंधव मिठासह तेल शिजवून अंगाला लावावे; त्यामुळे उलटी थांबते. त्यात दूध, अर्काचा रस, दोन प्रस्थ यष्टिमधू आणि नीलकमळ घालावे.

पचेत्तु तैलकुडवं तन्नस्यं पलितापहं । निम्बम्पटोलं त्रिफला गुडूची खदिरं वृषं ।। २८५.

तिळाच्या तेलात नीम, पटोळा, त्रिफळा, गुडुची, खदिर आणि वृषा घालून शिजवावे; हे नस्य घेतल्याने पांढरे केस नाहीसे होतात.

भूनिम्बपाठात्रिफलागुडूचीरक्तचन्दनं । योगद्वयं ज्वरं हन्ति कुष्ठविस्फोटकादिकं ।। २८५.

भूनिंब, पाठा, त्रिफळा, गुडुची आणि रक्तचंदन या दोन योगांनी ताप, कुष्ठरोग आणि फोडांसारखे त्वचेचे आजार नाहीसे होतात.

पटोलामृतभूनिम्बवासारिष्टकपर्पटैः । खदिरान्तयुतैः क्काथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत् ।। २८५.

पटोळा, अमृता, भूनिंब, वासा, अरिष्ट, परपट आणि खदिर यांच्या काढ्याने फोड आणि ताप शांत होतो.

दशमूली च्छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा । ज्वर्रावद्रधिशोथेषु शिग्रुविश्वजिता हिताः ।। २८५.

दशमूळी, छिन्नरुहा, पथ्या, दारु, पुनर्नवा, शिग्रू आणि विश्वजिता हे ताप, सूज आणि जलोदर यांसाठी उपयुक्त आहेत.

मधूकं निम्बपत्राणि लेपः स्याद् व्रणशोधनः । त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधातिबलाकुशाः ।। २८५.

मधूक आणि नीमाच्या पानांचा लेप लावल्याने जखमा स्वच्छ होतात; त्रिफळा, खदिर, दार्वी, वटवृक्ष, अतिबला आणि कुश यांचाही उपयोग होतो.

निम्बमूलकपत्राणां कषायाः शोधने हिताः । करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद् व्रणक्रिमीन् ।। २८५.

नीमाच्या मुळाचे आणि पानांचे काढे जखमा स्वच्छ करण्यासाठी उपयुक्त आहेत; करंज, अरिष्ट आणि निर्गुंडी यांचा रस जखमांतील कृमी नष्ट करतो.

धातकीचन्दनबलासमह्गामधुकोत्पलैः । दार्वीमेदोन्वितैर्लेपः ससर्पिर्व्रणरोपणः ।। २८५.

धातकी, चंदन, बला, मधूक, उत्पल आणि दार्वी यांचा लेप तूप व मेद घालून लावल्यास जखमा लवकर भरतात.

गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांशैर्घृतयोगतः । नाडी दुष्टवणं शूलम्भगन्दरमुखं हरेत् ।। २८५.

गुग्गुळ, त्रिफळा आणि व्योष हे सारखे प्रमाण घेवून तुपात मिसळून घेतल्यास नाडीतल्या वाईट जखमा, वेदना आणि दुष्ट वास नाहीसे होतात.