अग्निपुराणम्

गरुडध्वजश्च विषहृत् वासुदेवं सदा जपेत् । धान्यादिस्थापने स्वप्ने अनन्ताच्युतमीरयेत् ।। २८४.

गरुडध्वज, विष दूर करणारा, आणि वासुदेव यांची नेहमी जप करावी. धान्य वगैरे ठेवताना किंवा स्वप्नात अनंत आणि अच्युत यांचे स्मरण करावे.

नारायणञ्च दुःस्वप्ने दाहादौ जलशायिनं । हयग्रीवञ्च विद्यार्थी जगत्सृतिं सुताप्तये ।। २८४.

वाईट स्वप्न पडल्यास नारायणाचे, जळताना किंवा आगीच्या वेळी जलशायीचे, विद्या मिळवण्यासाठी हयग्रीवाचे आणि पुत्रप्राप्तीसाठी जगत्सृष्टीचे स्मरण करावे.

बलभद्रं शौर्यकार्य्ये एकं नामार्थसाधकम् ।। २८४.

शौर्याच्या कामासाठी बलभद्राचे, आणि इच्छित फल मिळवण्यासाठी एक नाव जपावे.

धन्वन्तरिरुवाच सिद्धयोगान् पुनर्वक्ष्ये मृतसञ्जीवनीकरान् । आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान् ।। २८५.

धन्वंतरी म्हणाले: मी पुन्हा सिद्ध योग सांगतो, जे मृतांना जिवंत करतात, आत्रेयांनी सांगितलेले दिव्य आणि सर्व रोग नष्ट करणारे आहेत.

आत्रेय उवाच विल्वादिपञ्चमूलस्य क्काथः स्याद्वातिके ज्वरे । पावनं पिप्पलीमूलं गुडूची विष्वजोऽथ वा ।। २८५.

आत्रेय म्हणाले: बेल आणि इतर पंचमूळांचा काढा वातज ज्वरात योग्य आहे. पिंपळीचे मूळ शुद्ध करणारे आहे, तसेच गुडुची किंवा विश्वजही.

आमलक्यभ्या कृष्णा वह्निः सर्वज्वरान्तकः । विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्य्यः पारला स्थिरा ।। २८५.

आवळा आणि कृष्णा, अग्निसह, सर्व ज्वरांचा अंत करतात. बेल, अग्निमंथ, श्योनाक, काश्मर, पारला आणि स्थिरा हेही उपयुक्त आहेत.

त्रिकण्टकं पृश्निपर्णी वृहती कण्टकारिकाः । ज्वराविपाकपार्श्वार्त्तिकाशनुत् कुशमृलकम् ।। २८५.

त्रिकंटक, पृथ्नीपर्णी, वृहती, कंटकारिका आणि कुशमृळक हे ज्वर, अपचन आणि पोटाच्या बाजूच्या वेदना दूर करतात.

गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् । वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम् ।। २८५.

गुडुची, पर्पटी, मुस्ता, किरात आणि विश्वभेषज—हे वातपित्तज ज्वरात द्यावेत, आणि यांना पंचभद्र म्हणतात.

त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्बधैः कृतः । संस्कारो भेदनक्काथः पेथः सर्वज्वरापहः ।। २८५.

त्रिवृत, विशाल, कटुका, त्रिफळा आणि अरग्वध यांनी तयार केलेला काढा सर्व ज्वरांवर उपयुक्त आणि रेचक आहे.

देवदारुबलावासात्रिफलाव्योषपद्मकैः । सविडङ्गैः सितातुल्यं तच्चूर्णं पञ्चकाशजित् ।। २८५.

देवदारू, बला, वासा, त्रिफळा, व्योष, पद्मक आणि विडंग यांचे चूर्ण साखरेसारखे गोड असते, आणि ते पंचकासावर विजय मिळवते.

दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीविल्वपौष्करैः । श्रृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः ।। २८५.

दशमूळी, शठी, रास्ना, पिंपळी, बेल, पौष्कर, श्रुंगी, आवळा, भार्गी, गुडुची आणि नागवेली यांचा वापर करावा.

यवाग्रं विधिना सिद्धं कषायं वा पिवेन्नरः । काशहृद्‌ग्रहणीपार्श्वहिक्काश्वासप्रशान्तये ।। २८५.

यवाचा काढा नीट तयार करून प्यावा, त्यामुळे खोकला, हृदयाचे विकार, पचनाचे त्रास, पोटाच्या बाजूच्या वेदना, हिक्का आणि दमा शांत होतात.

मधुकं मधुना युक्तं पिप्पलीं शर्करान्वितां । नागरं गुड़संयुक्तं हिक्काघ्नं लावणत्रयम् ।। २८५.

मधुक मधात मिसळून, पिंपळी साखरेत, सुंठ गुळात आणि तीन प्रकारचे मीठ—हे सर्व हिक्का दूर करतात.

कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाड़िमम् । सौवर्च्चलं गुड़ं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम् ।। २८५.

शोपो, जिरे, मिरी, द्राक्षा, आंबट वडवड, डाळिंब, सुवर्णगंध, गूळ आणि मध — हे सर्व भूक वाढवतात.

श्रृह्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत् । अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम् ।। २८५.

ताज्या आलेाचा रस मधासोबत प्यायला दिल्यास, तो अरुची, धाप, खोकला, सर्दी आणि कफ दूर करतो.

वटं श्रृङ्गी शिलालोध्रदाड़िमं मधुकं मधु । पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम् ।। २८५.

वड, शृंगी, शिलाजीत, लोध्र, डाळिंब, यष्टिमधू आणि मध हे सर्व तांदळाच्या पाण्यात मिसळून प्यावेत; त्यामुळे उलटी आणि तहान थांबते.

गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् । कफान्वितञ्जयेद्रक्तं तृष्णआकासज्वरापहम् ।। २८५.

गुळवेल, वासा, लोध्र आणि पिंपळी मधात मिसळून द्यावे; हे कफासह रक्त येणाऱ्यांना द्यावे, त्यामुळे तहान, खोकला आणि ताप कमी होतो.

वासकस्य रसस्तद्वत् समधुस्ताम्रजो रसः . शिरीषपुष्पसुरसभावितं मरिचं हितं ।। २८५.

वासा रस मध आणि तांब्याचा चूर्ण यासोबत, तसेच शिरीष फुलांचा रस घातलेले मिरी — हे दोन्ही शरीरासाठी हितकारक आहेत.

सर्व्वार्त्तिनुन्मसूरोऽथ पित्तमुक् तण्डुलीयकं । निर्ग्गुण्डी शारिवा शेलुरह्कोलश्च विषापहः ।। २८५.

सर्व प्रकारचे आर्टी, मसूर, तांदुळजा हे पित्त कमी करतात; तसेच निर्गुंडी, शारिवा, शेलू आणि कोळ हे विषनाशक आहेत.

महौषधं मृतां क्षुद्रां पुष्करं ग्रन्थिकोद्भवं । पिवेत् कणायुतं क्काथं मूर्च्छायाञ्च मदेषु च ।। २८५.

महौषधी, मृत, क्षुद्र, पुष्कर आणि ग्रंथिकोद्भव यांचा कणा मिसळून काढलेला काढा मुरचेत आणि दारूच्या नशेत प्यावा.

हिङ्गुसौवर्च्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकं । चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनं ।। २८५.

हिंग, सुवर्णगंध आणि पिंपळी हे सारखे प्रमाण घेऊन, त्यात चारपट तूप आणि गायीचे मूत्र घालून तयार केलेले हे औषध वेड दूर करते.

शङ्खपुष्पीवचाकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरसैर्युतं । पुराणआं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमं ।। २८५.

शंखपुष्पी, वacha, कुष्ट आणि ब्राह्मीचा रस याने सिद्ध केलेले तूप हे जुने औषध अपस्मार, वेड आणि मेंदूसाठी अत्यंत लाभदायक आहे.

पञ्चगव्यं घृतं तद्वत् कुष्ठनुच्चाभ्यायुतं । पटोलत्रिफलानिम्बगुडु वीधावणीवृषैः ।। २८५.

पंचगव्य तूप, कुष्ट, पटोळ, त्रिफळा, निम्बगुड, विधा आणि वणी यांसोबत तयार केलेले तूप उपचारासाठी वापरतात.

सकरञ्जैर्घृतं सिद्धं कुष्ठनुद्वज्र्कं स्मृतं । निम्बं पटोलं व्याघ्री च गुडुची वासकं तथा ।। २८५.

करंजाच्या बिया घालून सिद्ध केलेले तूप कुष्ठरोगावर प्रभावी मानले जाते; त्यात नीम, पटोळ, व्याघ्री, गुळवेल आणि वासा हे देखील घालतात.

कुर्य्याद्दशपलान् भागान् एकैकस्य सकुट्टितान् । जलद्रोणए विपक्तव्यं यावत्‌पादावशेषितं ।। २८५.

प्रत्येक औषधीचे दहा तोळे घेऊन, ते सर्व कुटून पाण्यात शिजवावे आणि चौथ्या भागापर्यंत उरावे.

घृतप्रस्थम्प्चेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतं । पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनं ।। २८५.

त्यात एक प्रस्थ तूप आणि त्रिफळेचा गर घातल्यास, ते पंचतिक्त तूप म्हणून ओळखले जाते; हे कुष्ठरोग नष्ट करते.

अशीतिं वातजान् रोगान् चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् । विंशतिं श्लैष्मिकान् कासपीनसार्शोव्रणादिकान् ।। २८५.

हे तूप वायूजन्य ऐंशी, पित्तजन्य चाळीस, कफजन्य वीस रोग, तसेच खोकला, सर्दी, मूळव्याध, जखमा आणि अशा आजारांवर गुणकारी आहे.

हन्त्यन्यान् योगराजोषऽयं यथार्कस्तिमिरं खलु । त्रिफलायाः कषायेन् भृङ्गराजरसेन च ।। २८५.

हा योगराज इतर रोग सूर्य अंधार घालवतो तसा नष्ट करतो; त्रिफळेचा काढा आणि भृंगराजाचा रस याने हे साध्य होते.

ब्रणप्रक्षालनङ्कुर्यादुपदंशप्रशान्तये । पटोलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजोऽथ वा ।। २८५.

उपदंश शांत करण्यासाठी पाटोळाच्या पानांची पूड, डाळिंब किंवा त्वग्र यांच्या पूडीनं व्रण धुवावेत.