अग्निपुराणम्

गायत्री परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक् । ओं नमो नारायणाय मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ।। २८४.

गायत्री हा श्रेष्ठ मंत्र आहे—त्याचा जप केल्याने भोग आणि मोक्ष मिळतो; 'ॐ नमो नारायणाय' हा मंत्र सर्व काही साध्य करतो.

ओं नमो भगवते वासुदेवाय सर्वदः । ओं ह्रूँ नमो विष्णवे मन्त्रोयञ्चौषधं परं ।। २८४.

'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' सर्व काही देतो; 'ॐ ह्रूं नमो विष्णवे' हा मंत्र आणि श्रेष्ठ औषध आहे.

अनेन देवा ह्यसुराः सश्रियो निरुजोऽभवन् । भूतानामुपकारश्च तथा धर्मो महौषधम् ।। २८४.

या मंत्रामुळे देव आणि असुर, त्यांच्या संपत्तींसह, रोगमुक्त झाले; तसेच हे सर्व प्राण्यांना उपकारक आहे आणि धर्माचे महान औषध आहे.

धर्म्मः सद्धर्म्मकृद्धर्मी एतैर्धर्म्मैश्च निर्म्मलः । श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीधरः श्रीनिकेतनः ।। २८४.

धर्म हा खरा धर्म करणारा आहे, आणि या धर्मांमुळे माणूस निर्मळ होतो; लक्ष्मी देणारा, लक्ष्मीचा स्वामी, लक्ष्मीचे निवासस्थान, लक्ष्मी धारण करणारा आणि लक्ष्मीचे घर.

श्रियः पतिः श्रीपरम् एतैः श्रियमवाप्नुयात् । कामी कामप्रदः कामः कामपालस्तथा हरिः ।। २८४.

तो लक्ष्मीचा स्वामी आणि श्रेष्ठ लक्ष्मी आहे; या सर्वांमुळे लक्ष्मी मिळते. इच्छुकाला इच्छा मिळवून देणारा, इच्छा स्वतः, इच्छेचा रक्षण करणारा आणि हरि आहे.

आनन्दो माधवश्चैव नाम कामाय वै हरेः । रामः परशुरामश्च नृसिंहो विष्णुरेव च ।। २८४.

आनंद आणि माधव ही हरिची नावे इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आहेत. राम, परशुराम, नरसिंह आणि विष्णू ह्यांचीही नावे आहेत.

त्रिविक्रमश्च नामानि जप्तव्यानि जिगीषुभिः । विद्यामभ्यस्यतां नित्यं जप्तव्यः पुरुषोत्तमः ।। २८४.

त्रिविक्रम आणि इतर नावे विजय मिळवू इच्छिणाऱ्यांनी जपावीत. विद्या शिकणाऱ्यांनी नेहमी पुरुषोत्तमाचे नाव घ्यावे.

दामोदरो बन्धहरः पुष्कराक्षोऽक्षिरोगनुत् । हृषीकेशो भयहरो जपेदौषधकर्म्मणि ।। २८४.

दामोदर, बंधन तोडणारा; पुष्कराक्ष, डोळ्यांचे रोग दूर करणारा; हृषीकेश, भीती घालवणारा—औषधोपचार करताना ही नावे जपावीत.

अच्युतञ्चामृतं मन्त्रं सङ्ग्रामे चापराजितः । जलतारे नारसिंहं पूर्व्वादौ क्षेमकामवान् ।। २८४.

अच्युत हे अमृतमंत्र आहे, आणि संग्रामात अपराजिताचे नाव घ्यावे. पाणी ओलांडताना नारसिंहाचे नाव, आणि कोणतेही कार्य सुरू करताना सुरक्षिततेसाठी त्याचे स्मरण करावे.

चक्रिणङ्गदिनञ्चैव शार्ङ्गिणं खड्गिनं स्मरेत् । नारायणं सर्वकाले नृसिंहोऽखिलभीतिनुत् ।। २८४.

चक्रधारी, गदा धारण करणारा, शार्ङ्गधारी आणि खड्गधारी—ही नावे आठवावीत. नारायणाचे सर्व काळ स्मरण करावे, आणि नरसिंह सर्व भीती दूर करतो.

गरुडध्वजश्च विषहृत् वासुदेवं सदा जपेत् । धान्यादिस्थापने स्वप्ने अनन्ताच्युतमीरयेत् ।। २८४.

गरुडध्वज, विष दूर करणारा, आणि वासुदेव यांची नेहमी जप करावी. धान्य वगैरे ठेवताना किंवा स्वप्नात अनंत आणि अच्युत यांचे स्मरण करावे.

नारायणञ्च दुःस्वप्ने दाहादौ जलशायिनं । हयग्रीवञ्च विद्यार्थी जगत्सृतिं सुताप्तये ।। २८४.

वाईट स्वप्न पडल्यास नारायणाचे, जळताना किंवा आगीच्या वेळी जलशायीचे, विद्या मिळवण्यासाठी हयग्रीवाचे आणि पुत्रप्राप्तीसाठी जगत्सृष्टीचे स्मरण करावे.

बलभद्रं शौर्यकार्य्ये एकं नामार्थसाधकम् ।। २८४.

शौर्याच्या कामासाठी बलभद्राचे, आणि इच्छित फल मिळवण्यासाठी एक नाव जपावे.

धन्वन्तरिरुवाच सिद्धयोगान् पुनर्वक्ष्ये मृतसञ्जीवनीकरान् । आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान् ।। २८५.

धन्वंतरी म्हणाले: मी पुन्हा सिद्ध योग सांगतो, जे मृतांना जिवंत करतात, आत्रेयांनी सांगितलेले दिव्य आणि सर्व रोग नष्ट करणारे आहेत.

आत्रेय उवाच विल्वादिपञ्चमूलस्य क्काथः स्याद्वातिके ज्वरे । पावनं पिप्पलीमूलं गुडूची विष्वजोऽथ वा ।। २८५.

आत्रेय म्हणाले: बेल आणि इतर पंचमूळांचा काढा वातज ज्वरात योग्य आहे. पिंपळीचे मूळ शुद्ध करणारे आहे, तसेच गुडुची किंवा विश्वजही.

आमलक्यभ्या कृष्णा वह्निः सर्वज्वरान्तकः । विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्य्यः पारला स्थिरा ।। २८५.

आवळा आणि कृष्णा, अग्निसह, सर्व ज्वरांचा अंत करतात. बेल, अग्निमंथ, श्योनाक, काश्मर, पारला आणि स्थिरा हेही उपयुक्त आहेत.

त्रिकण्टकं पृश्निपर्णी वृहती कण्टकारिकाः । ज्वराविपाकपार्श्वार्त्तिकाशनुत् कुशमृलकम् ।। २८५.

त्रिकंटक, पृथ्नीपर्णी, वृहती, कंटकारिका आणि कुशमृळक हे ज्वर, अपचन आणि पोटाच्या बाजूच्या वेदना दूर करतात.

गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् । वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम् ।। २८५.

गुडुची, पर्पटी, मुस्ता, किरात आणि विश्वभेषज—हे वातपित्तज ज्वरात द्यावेत, आणि यांना पंचभद्र म्हणतात.

त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्बधैः कृतः । संस्कारो भेदनक्काथः पेथः सर्वज्वरापहः ।। २८५.

त्रिवृत, विशाल, कटुका, त्रिफळा आणि अरग्वध यांनी तयार केलेला काढा सर्व ज्वरांवर उपयुक्त आणि रेचक आहे.

देवदारुबलावासात्रिफलाव्योषपद्मकैः । सविडङ्गैः सितातुल्यं तच्चूर्णं पञ्चकाशजित् ।। २८५.

देवदारू, बला, वासा, त्रिफळा, व्योष, पद्मक आणि विडंग यांचे चूर्ण साखरेसारखे गोड असते, आणि ते पंचकासावर विजय मिळवते.

दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीविल्वपौष्करैः । श्रृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः ।। २८५.

दशमूळी, शठी, रास्ना, पिंपळी, बेल, पौष्कर, श्रुंगी, आवळा, भार्गी, गुडुची आणि नागवेली यांचा वापर करावा.

यवाग्रं विधिना सिद्धं कषायं वा पिवेन्नरः । काशहृद्‌ग्रहणीपार्श्वहिक्काश्वासप्रशान्तये ।। २८५.

यवाचा काढा नीट तयार करून प्यावा, त्यामुळे खोकला, हृदयाचे विकार, पचनाचे त्रास, पोटाच्या बाजूच्या वेदना, हिक्का आणि दमा शांत होतात.

मधुकं मधुना युक्तं पिप्पलीं शर्करान्वितां । नागरं गुड़संयुक्तं हिक्काघ्नं लावणत्रयम् ।। २८५.

मधुक मधात मिसळून, पिंपळी साखरेत, सुंठ गुळात आणि तीन प्रकारचे मीठ—हे सर्व हिक्का दूर करतात.

कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाड़िमम् । सौवर्च्चलं गुड़ं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम् ।। २८५.

शोपो, जिरे, मिरी, द्राक्षा, आंबट वडवड, डाळिंब, सुवर्णगंध, गूळ आणि मध — हे सर्व भूक वाढवतात.

श्रृह्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत् । अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम् ।। २८५.

ताज्या आलेाचा रस मधासोबत प्यायला दिल्यास, तो अरुची, धाप, खोकला, सर्दी आणि कफ दूर करतो.

वटं श्रृङ्गी शिलालोध्रदाड़िमं मधुकं मधु । पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम् ।। २८५.

वड, शृंगी, शिलाजीत, लोध्र, डाळिंब, यष्टिमधू आणि मध हे सर्व तांदळाच्या पाण्यात मिसळून प्यावेत; त्यामुळे उलटी आणि तहान थांबते.

गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् । कफान्वितञ्जयेद्रक्तं तृष्णआकासज्वरापहम् ।। २८५.

गुळवेल, वासा, लोध्र आणि पिंपळी मधात मिसळून द्यावे; हे कफासह रक्त येणाऱ्यांना द्यावे, त्यामुळे तहान, खोकला आणि ताप कमी होतो.

वासकस्य रसस्तद्वत् समधुस्ताम्रजो रसः . शिरीषपुष्पसुरसभावितं मरिचं हितं ।। २८५.

वासा रस मध आणि तांब्याचा चूर्ण यासोबत, तसेच शिरीष फुलांचा रस घातलेले मिरी — हे दोन्ही शरीरासाठी हितकारक आहेत.

सर्व्वार्त्तिनुन्मसूरोऽथ पित्तमुक् तण्डुलीयकं । निर्ग्गुण्डी शारिवा शेलुरह्कोलश्च विषापहः ।। २८५.

सर्व प्रकारचे आर्टी, मसूर, तांदुळजा हे पित्त कमी करतात; तसेच निर्गुंडी, शारिवा, शेलू आणि कोळ हे विषनाशक आहेत.