अग्निपुराणम्

शतावरीगुडुच्यग्निपलानां शतविंशतिः । मध्वाज्यतिलजैर्लिह्यद् बलीपलितवर्ज्जितः ।। २८३.

शतावरी, गुडुची, अग्नि आणि पळा प्रत्येकी वीस पळे, मध, तूप आणि तीळ यांच्या मिश्रणासोबत चाटल्यास शरीर बळकट होते आणि केस पांढरे होत नाहीत.

सितामधुघृतैर्युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा । त्रिफला सर्वरोगघ्नीस मधुः सर्क्करान्विता ।। २८३.

साखर, मध, तूप आणि काळी हरितकी यांसह त्रिफळा, मध आणि साखर मिसळून घेतल्यास सर्व रोगांवर उपाय ठरते.

सितामधुघृतैर्युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा । पथ्याचित्रकशुण्ठ्यश्च गुडुचीमुष्लीरजः ।। २८३.

साखर, मध, तूप आणि काळी हरितकी यांसह त्रिफळा, तसेच पथ्या, चित्रक, सुंठ, गुडुची आणि मुश्ली यांची पूड मिसळावी.

सगुडं भक्षितं रोगहरं त्रिशतवर्षकृते । किञअचिच्चूर्णं जवापुष्पं पिण्डितं विमृजेज्जले ।। २८३.

गुळासह खाल्ल्यास रोग नष्ट होतात आणि तीनशे वर्षांचे आयुष्य मिळते; किंचित किंचकाची पूड आणि जवा फुलाची पेस्ट पाण्यात घासावी.

तैलं भवेद् घृताकारं किञ्चिच्चूर्ण्णं जलान्वितं । धूपार्थं दृश्यते चित्रं वृषदंशजरायुना ।। २८३.

तूपासारखे दिसणारे तेल, थोडी पूड आणि पाणी मिसळून धूपासाठी वापरावे; वृषदंशाच्या पित्तासोबत घेतल्यास ते विलक्षण दिसते.

पुनर्म्माक्षिकधूपेन दृश्यते तद्याथा पुरा । कर्पूरजलकाभेकतैलं पाटलिमूलयुक् ।। २८३.

पुन्हा मधाच्या धुपाने ते पूर्वीसारखेच दिसते; कर्पूरपाणी आणि पाटळीमुळाचे तेल मिसळावे.

पिष्ट्वा लिप्य पदे द्वे च चरेदङ्गारके नरः । तृणौत्थानादिकं व्यूह्य दर्शयन्वै कुतूहलं ।। २८३.

ते दळून शरीराच्या दोन ठिकाणी लावावे आणि अंगारांवर फिरावे; गवत वगैरे मांडून, कोणीही कुतूहल म्हणून चमत्कार दाखवू शकतो.

विषग्रहरुजध्वंसक्षुद्रनर्म्म च कामिकं । तत्ते षट्‌कर्म्मकं प्रोक्तं सिद्धिद्वयसमाश्रयं ।। २८३.

हे विष, ग्रहबाधा, वेदना आणि किरकोळ आजार दूर करते, तसेच इच्छापूर्ती करते; याला षटकर्म म्हणतात, जे दोन प्रकारच्या सिद्धीचे कारण आहे.

मन्त्रध्यानौषधिकथामुद्रेज्या यत्र मुष्टयः । चतुर्व्वर्गफलं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत् ।। २८३.

जिथे मंत्र, ध्यान, औषध, मुद्रा, पूजा आणि होम असतात, तिथे चार पुरुषार्थांचे फळ मिळते; जो हे पठण करतो तो स्वर्गाला जातो.

धन्वन्तरिरुवाच आयुरारोग्यकर्तार ओंकारद्याश्च नाकदाः । ओंकारः परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा चामरो भवेत् ।। २८४.

धन्वंतरी म्हणाले: आयुष्य आणि आरोग्य देणारे, आणि स्वर्ग प्राप्त करून देणारे, ओंकारापासून सुरू होतात; ओंकार हा श्रेष्ठ मंत्र आहे—त्याचा जप केल्याने अमरत्व मिळते.

गायत्री परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक् । ओं नमो नारायणाय मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ।। २८४.

गायत्री हा श्रेष्ठ मंत्र आहे—त्याचा जप केल्याने भोग आणि मोक्ष मिळतो; 'ॐ नमो नारायणाय' हा मंत्र सर्व काही साध्य करतो.

ओं नमो भगवते वासुदेवाय सर्वदः । ओं ह्रूँ नमो विष्णवे मन्त्रोयञ्चौषधं परं ।। २८४.

'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' सर्व काही देतो; 'ॐ ह्रूं नमो विष्णवे' हा मंत्र आणि श्रेष्ठ औषध आहे.

अनेन देवा ह्यसुराः सश्रियो निरुजोऽभवन् । भूतानामुपकारश्च तथा धर्मो महौषधम् ।। २८४.

या मंत्रामुळे देव आणि असुर, त्यांच्या संपत्तींसह, रोगमुक्त झाले; तसेच हे सर्व प्राण्यांना उपकारक आहे आणि धर्माचे महान औषध आहे.

धर्म्मः सद्धर्म्मकृद्धर्मी एतैर्धर्म्मैश्च निर्म्मलः । श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीधरः श्रीनिकेतनः ।। २८४.

धर्म हा खरा धर्म करणारा आहे, आणि या धर्मांमुळे माणूस निर्मळ होतो; लक्ष्मी देणारा, लक्ष्मीचा स्वामी, लक्ष्मीचे निवासस्थान, लक्ष्मी धारण करणारा आणि लक्ष्मीचे घर.

श्रियः पतिः श्रीपरम् एतैः श्रियमवाप्नुयात् । कामी कामप्रदः कामः कामपालस्तथा हरिः ।। २८४.

तो लक्ष्मीचा स्वामी आणि श्रेष्ठ लक्ष्मी आहे; या सर्वांमुळे लक्ष्मी मिळते. इच्छुकाला इच्छा मिळवून देणारा, इच्छा स्वतः, इच्छेचा रक्षण करणारा आणि हरि आहे.

आनन्दो माधवश्चैव नाम कामाय वै हरेः । रामः परशुरामश्च नृसिंहो विष्णुरेव च ।। २८४.

आनंद आणि माधव ही हरिची नावे इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आहेत. राम, परशुराम, नरसिंह आणि विष्णू ह्यांचीही नावे आहेत.

त्रिविक्रमश्च नामानि जप्तव्यानि जिगीषुभिः । विद्यामभ्यस्यतां नित्यं जप्तव्यः पुरुषोत्तमः ।। २८४.

त्रिविक्रम आणि इतर नावे विजय मिळवू इच्छिणाऱ्यांनी जपावीत. विद्या शिकणाऱ्यांनी नेहमी पुरुषोत्तमाचे नाव घ्यावे.

दामोदरो बन्धहरः पुष्कराक्षोऽक्षिरोगनुत् । हृषीकेशो भयहरो जपेदौषधकर्म्मणि ।। २८४.

दामोदर, बंधन तोडणारा; पुष्कराक्ष, डोळ्यांचे रोग दूर करणारा; हृषीकेश, भीती घालवणारा—औषधोपचार करताना ही नावे जपावीत.

अच्युतञ्चामृतं मन्त्रं सङ्ग्रामे चापराजितः । जलतारे नारसिंहं पूर्व्वादौ क्षेमकामवान् ।। २८४.

अच्युत हे अमृतमंत्र आहे, आणि संग्रामात अपराजिताचे नाव घ्यावे. पाणी ओलांडताना नारसिंहाचे नाव, आणि कोणतेही कार्य सुरू करताना सुरक्षिततेसाठी त्याचे स्मरण करावे.

चक्रिणङ्गदिनञ्चैव शार्ङ्गिणं खड्गिनं स्मरेत् । नारायणं सर्वकाले नृसिंहोऽखिलभीतिनुत् ।। २८४.

चक्रधारी, गदा धारण करणारा, शार्ङ्गधारी आणि खड्गधारी—ही नावे आठवावीत. नारायणाचे सर्व काळ स्मरण करावे, आणि नरसिंह सर्व भीती दूर करतो.

गरुडध्वजश्च विषहृत् वासुदेवं सदा जपेत् । धान्यादिस्थापने स्वप्ने अनन्ताच्युतमीरयेत् ।। २८४.

गरुडध्वज, विष दूर करणारा, आणि वासुदेव यांची नेहमी जप करावी. धान्य वगैरे ठेवताना किंवा स्वप्नात अनंत आणि अच्युत यांचे स्मरण करावे.

नारायणञ्च दुःस्वप्ने दाहादौ जलशायिनं । हयग्रीवञ्च विद्यार्थी जगत्सृतिं सुताप्तये ।। २८४.

वाईट स्वप्न पडल्यास नारायणाचे, जळताना किंवा आगीच्या वेळी जलशायीचे, विद्या मिळवण्यासाठी हयग्रीवाचे आणि पुत्रप्राप्तीसाठी जगत्सृष्टीचे स्मरण करावे.

बलभद्रं शौर्यकार्य्ये एकं नामार्थसाधकम् ।। २८४.

शौर्याच्या कामासाठी बलभद्राचे, आणि इच्छित फल मिळवण्यासाठी एक नाव जपावे.

धन्वन्तरिरुवाच सिद्धयोगान् पुनर्वक्ष्ये मृतसञ्जीवनीकरान् । आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान् ।। २८५.

धन्वंतरी म्हणाले: मी पुन्हा सिद्ध योग सांगतो, जे मृतांना जिवंत करतात, आत्रेयांनी सांगितलेले दिव्य आणि सर्व रोग नष्ट करणारे आहेत.

आत्रेय उवाच विल्वादिपञ्चमूलस्य क्काथः स्याद्वातिके ज्वरे । पावनं पिप्पलीमूलं गुडूची विष्वजोऽथ वा ।। २८५.

आत्रेय म्हणाले: बेल आणि इतर पंचमूळांचा काढा वातज ज्वरात योग्य आहे. पिंपळीचे मूळ शुद्ध करणारे आहे, तसेच गुडुची किंवा विश्वजही.

आमलक्यभ्या कृष्णा वह्निः सर्वज्वरान्तकः । विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्य्यः पारला स्थिरा ।। २८५.

आवळा आणि कृष्णा, अग्निसह, सर्व ज्वरांचा अंत करतात. बेल, अग्निमंथ, श्योनाक, काश्मर, पारला आणि स्थिरा हेही उपयुक्त आहेत.

त्रिकण्टकं पृश्निपर्णी वृहती कण्टकारिकाः । ज्वराविपाकपार्श्वार्त्तिकाशनुत् कुशमृलकम् ।। २८५.

त्रिकंटक, पृथ्नीपर्णी, वृहती, कंटकारिका आणि कुशमृळक हे ज्वर, अपचन आणि पोटाच्या बाजूच्या वेदना दूर करतात.

गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् । वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम् ।। २८५.

गुडुची, पर्पटी, मुस्ता, किरात आणि विश्वभेषज—हे वातपित्तज ज्वरात द्यावेत, आणि यांना पंचभद्र म्हणतात.

त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्बधैः कृतः । संस्कारो भेदनक्काथः पेथः सर्वज्वरापहः ।। २८५.

त्रिवृत, विशाल, कटुका, त्रिफळा आणि अरग्वध यांनी तयार केलेला काढा सर्व ज्वरांवर उपयुक्त आणि रेचक आहे.