अग्निपुराणम्

कृष्णातिविषतिक्तेन्द्रदारुपाठापयोमुचां । क्काथो मूत्रे श्रृतः क्षौद्री सर्वकण्ठगदापहः ।। २८३.

कृष्णा, अतिविषा, तिक्त, इंद्रदारू, पाठा आणि पयोमूचा यांचा काढा लघवीत उकळवून मध घालून घेतल्यास सर्व घशाचे विकार नाहीसे होतात.

पथ्यागोक्षुरदुस्पर्शराजवृक्षशिलाभिदां । कषायः समधुः पीतो मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति ।। २८३.

पथ्या, गोक्षुर, दुस्पर्श, राजवृक्ष आणि शिलाभिदा यांचा काढा मधासोबत घेतल्यास लघवीच्या त्रासावर आराम मिळतो.

वंशत्वग्वरुणक्काथः शर्क्कराश्मविघातनः । शाखोटक्काथसक्षौद्रक्षीराशी श्लीपदी भवेत् ।। २८३.

वंशाची साल आणि वरुण यांचा काढा साखरेसोबत घेतल्यास मूत्रातील खडे फुटतात; शाकोठाचा काढा मध आणि दूधासोबत घेतल्यास श्लीपदावर फायदा होतो.

मासार्कत्वक्पयस्तैलं मधुसिक्तञ्च सैन्धवं । पादरोगं हरेत्सर्पिर्जालकुक्कुटजं तथा ।। २८३.

मासा, अर्काची साल, दूध, तेल, मध आणि सेंधव यांचे मिश्रण तसेच पिंजऱ्यात वाढवलेल्या कोंबडीचे तूप पायाच्या आजारांवर गुणकारी आहे.

शुण्ठीसौवर्चलाहिङ्गुचूर्णं शूण्ठीरसैर्घृतम् । रुजं हरेदथ क्काथो विद्धि वद्धाग्निसाधने ।। २८३.

सुंठ, सौवर्चल आणि हिंग यांचे चूर्ण, सुंठेचा रस आणि तुपासोबत घेतल्यास वेदना कमी होते; तसेच प्रखर अग्नीवर केलेला काढाही उपयुक्त आहे.

सौवर्चलाग्निहङ्‌गूनां सदीप्यानां रसैर्युतं । विड़दीप्यकयुक्तं वा तक्रं गुल्मातुरः पिवेत् ।। २८३.

सौवर्चल, अग्नी, हिंग आणि इतर तिखट रस असलेले पदार्थ किंवा विरदीप्य यांसोबत ताक घेतल्यास गुल्म असणाऱ्याला फायदा होतो.

धात्रीपटोलमुद्‌गानां क्काथः साज्यो विसर्पहा । शुण्ठीदारुनवाक्षीरक्काथो मूत्रान्वितोऽपरः ।। २८३.

धात्री, पटोळ आणि मूग यांचा काढा तुपासोबत घेतल्यास विसर्प बरा होतो; सुंठ, दारुहल्दी, नव आणि दूध यांचा लघवीत केलेला काढाही उपयुक्त आहे.

सव्योषायोरजः क्षारः फलक्काथश्च शोथहृत् । गुड़शिग्रुत्रिवृद्भिश्च सैन्धवानां रजोयुतः ।। २८३.

दोन तरुण स्त्रियांचा रस, कक्काṭha फळाची राख, सैंधव मीठ, गुळ, शिग्रू आणि त्रिवृत हे एकत्र करून घेतल्यास, सूज कमी होते.

त्रिवृताफलकक्काथः सगुड़ स्याद्विरेचनः । वचाफलकषायोत्थं सैन्धवानां रजोयुतः ।। २८३.

त्रिवृत आणि कक्काṭha फळ, गुळासह घेतल्यास ते रेचक म्हणून काम करते; वचा आणि फलकाचा कषाय, सैंधव मीठाच्या पूडीसह घेतल्यास तेही उपयुक्त ठरते.

त्रिफलायाः पलशतं पृथग्भृङ्गजभावितम् । विङ्ङ्गं लोहचूर्णञ्च दशभागसमन्वितम् ।। २८३.

त्रिफळा शंभर पळे, वेगवेगळ्या भृंगजाने भिजवलेली, त्यात विंग आणि लोखंडाची पूड दहाव्या भागात मिसळावी.

शतावरीगुडुच्यग्निपलानां शतविंशतिः । मध्वाज्यतिलजैर्लिह्यद् बलीपलितवर्ज्जितः ।। २८३.

शतावरी, गुडुची, अग्नि आणि पळा प्रत्येकी वीस पळे, मध, तूप आणि तीळ यांच्या मिश्रणासोबत चाटल्यास शरीर बळकट होते आणि केस पांढरे होत नाहीत.

सितामधुघृतैर्युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा । त्रिफला सर्वरोगघ्नीस मधुः सर्क्करान्विता ।। २८३.

साखर, मध, तूप आणि काळी हरितकी यांसह त्रिफळा, मध आणि साखर मिसळून घेतल्यास सर्व रोगांवर उपाय ठरते.

सितामधुघृतैर्युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा । पथ्याचित्रकशुण्ठ्यश्च गुडुचीमुष्लीरजः ।। २८३.

साखर, मध, तूप आणि काळी हरितकी यांसह त्रिफळा, तसेच पथ्या, चित्रक, सुंठ, गुडुची आणि मुश्ली यांची पूड मिसळावी.

सगुडं भक्षितं रोगहरं त्रिशतवर्षकृते । किञअचिच्चूर्णं जवापुष्पं पिण्डितं विमृजेज्जले ।। २८३.

गुळासह खाल्ल्यास रोग नष्ट होतात आणि तीनशे वर्षांचे आयुष्य मिळते; किंचित किंचकाची पूड आणि जवा फुलाची पेस्ट पाण्यात घासावी.

तैलं भवेद् घृताकारं किञ्चिच्चूर्ण्णं जलान्वितं । धूपार्थं दृश्यते चित्रं वृषदंशजरायुना ।। २८३.

तूपासारखे दिसणारे तेल, थोडी पूड आणि पाणी मिसळून धूपासाठी वापरावे; वृषदंशाच्या पित्तासोबत घेतल्यास ते विलक्षण दिसते.

पुनर्म्माक्षिकधूपेन दृश्यते तद्याथा पुरा । कर्पूरजलकाभेकतैलं पाटलिमूलयुक् ।। २८३.

पुन्हा मधाच्या धुपाने ते पूर्वीसारखेच दिसते; कर्पूरपाणी आणि पाटळीमुळाचे तेल मिसळावे.

पिष्ट्वा लिप्य पदे द्वे च चरेदङ्गारके नरः । तृणौत्थानादिकं व्यूह्य दर्शयन्वै कुतूहलं ।। २८३.

ते दळून शरीराच्या दोन ठिकाणी लावावे आणि अंगारांवर फिरावे; गवत वगैरे मांडून, कोणीही कुतूहल म्हणून चमत्कार दाखवू शकतो.

विषग्रहरुजध्वंसक्षुद्रनर्म्म च कामिकं । तत्ते षट्‌कर्म्मकं प्रोक्तं सिद्धिद्वयसमाश्रयं ।। २८३.

हे विष, ग्रहबाधा, वेदना आणि किरकोळ आजार दूर करते, तसेच इच्छापूर्ती करते; याला षटकर्म म्हणतात, जे दोन प्रकारच्या सिद्धीचे कारण आहे.

मन्त्रध्यानौषधिकथामुद्रेज्या यत्र मुष्टयः । चतुर्व्वर्गफलं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत् ।। २८३.

जिथे मंत्र, ध्यान, औषध, मुद्रा, पूजा आणि होम असतात, तिथे चार पुरुषार्थांचे फळ मिळते; जो हे पठण करतो तो स्वर्गाला जातो.

धन्वन्तरिरुवाच आयुरारोग्यकर्तार ओंकारद्याश्च नाकदाः । ओंकारः परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा चामरो भवेत् ।। २८४.

धन्वंतरी म्हणाले: आयुष्य आणि आरोग्य देणारे, आणि स्वर्ग प्राप्त करून देणारे, ओंकारापासून सुरू होतात; ओंकार हा श्रेष्ठ मंत्र आहे—त्याचा जप केल्याने अमरत्व मिळते.

गायत्री परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक् । ओं नमो नारायणाय मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ।। २८४.

गायत्री हा श्रेष्ठ मंत्र आहे—त्याचा जप केल्याने भोग आणि मोक्ष मिळतो; 'ॐ नमो नारायणाय' हा मंत्र सर्व काही साध्य करतो.

ओं नमो भगवते वासुदेवाय सर्वदः । ओं ह्रूँ नमो विष्णवे मन्त्रोयञ्चौषधं परं ।। २८४.

'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' सर्व काही देतो; 'ॐ ह्रूं नमो विष्णवे' हा मंत्र आणि श्रेष्ठ औषध आहे.

अनेन देवा ह्यसुराः सश्रियो निरुजोऽभवन् । भूतानामुपकारश्च तथा धर्मो महौषधम् ।। २८४.

या मंत्रामुळे देव आणि असुर, त्यांच्या संपत्तींसह, रोगमुक्त झाले; तसेच हे सर्व प्राण्यांना उपकारक आहे आणि धर्माचे महान औषध आहे.

धर्म्मः सद्धर्म्मकृद्धर्मी एतैर्धर्म्मैश्च निर्म्मलः । श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीधरः श्रीनिकेतनः ।। २८४.

धर्म हा खरा धर्म करणारा आहे, आणि या धर्मांमुळे माणूस निर्मळ होतो; लक्ष्मी देणारा, लक्ष्मीचा स्वामी, लक्ष्मीचे निवासस्थान, लक्ष्मी धारण करणारा आणि लक्ष्मीचे घर.

श्रियः पतिः श्रीपरम् एतैः श्रियमवाप्नुयात् । कामी कामप्रदः कामः कामपालस्तथा हरिः ।। २८४.

तो लक्ष्मीचा स्वामी आणि श्रेष्ठ लक्ष्मी आहे; या सर्वांमुळे लक्ष्मी मिळते. इच्छुकाला इच्छा मिळवून देणारा, इच्छा स्वतः, इच्छेचा रक्षण करणारा आणि हरि आहे.

आनन्दो माधवश्चैव नाम कामाय वै हरेः । रामः परशुरामश्च नृसिंहो विष्णुरेव च ।। २८४.

आनंद आणि माधव ही हरिची नावे इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आहेत. राम, परशुराम, नरसिंह आणि विष्णू ह्यांचीही नावे आहेत.

त्रिविक्रमश्च नामानि जप्तव्यानि जिगीषुभिः । विद्यामभ्यस्यतां नित्यं जप्तव्यः पुरुषोत्तमः ।। २८४.

त्रिविक्रम आणि इतर नावे विजय मिळवू इच्छिणाऱ्यांनी जपावीत. विद्या शिकणाऱ्यांनी नेहमी पुरुषोत्तमाचे नाव घ्यावे.

दामोदरो बन्धहरः पुष्कराक्षोऽक्षिरोगनुत् । हृषीकेशो भयहरो जपेदौषधकर्म्मणि ।। २८४.

दामोदर, बंधन तोडणारा; पुष्कराक्ष, डोळ्यांचे रोग दूर करणारा; हृषीकेश, भीती घालवणारा—औषधोपचार करताना ही नावे जपावीत.

अच्युतञ्चामृतं मन्त्रं सङ्ग्रामे चापराजितः । जलतारे नारसिंहं पूर्व्वादौ क्षेमकामवान् ।। २८४.

अच्युत हे अमृतमंत्र आहे, आणि संग्रामात अपराजिताचे नाव घ्यावे. पाणी ओलांडताना नारसिंहाचे नाव, आणि कोणतेही कार्य सुरू करताना सुरक्षिततेसाठी त्याचे स्मरण करावे.