अग्निपुराणम्

त्रिवृता जीवती दन्ती मञ्जिष्ठा शर्वरीद्वयं । तार्क्षजं निम्बपत्रञ्च लेपः शस्तो भगन्दरे ।। २८३.

त्रिवृत, जीवती, दंती, मंजीष्ठा, दोन्ही शर्वरी, तार्क्षज आणि निम्बाची पाने यांचा लेप भगंदरावर लावल्यास तो लाभदायक ठरतो.

रुग्घातरजनीलाक्षाचूर्णाजक्षौद्रसंयुता । वासोवत्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी ।। २८३.

रुग्घात, हळद, लाख आणि मध व शेळीच्या दुधासोबत केलेला चूर्ण जखमेवर लावल्यास ती स्वच्छ होते आणि तिचा पू निघून जातो.

शयामायष्टिनिशालोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः । समरीचैः श्रृतं तैलं क्षीरे स्याद् व्रणरोहणं ।। २८३.

श्यामा, यष्टिमधू, हळद, लोध्र, कमळ, उत्पल, चंदन आणि मिरी यांचे दूधात शिजवलेले तेल जखमा भरून येण्यासाठी उपयोगी ठरते.

श्रीकार्पासदलैर्भस्मफलोपलवणा निशा । तत्पिण्डीस्वेदनं ताम्रे सतैलं स्यात् क्षतौषधं ।। २८३.

श्री, कापूसाची पाने, भस्म, फळोपल, मीठ आणि हळद यांचा पिंड तांब्यावर तेलासोबत शेक दिल्यास क्षतावर औषध ठरते.

कुम्भीसारं पयोयुक्तं वह्निग्धं व्रणे लिपेत् । तदेव नाशयेत्सेकान्नारिकेलरजोघृतम् ।। २८३.

कुंभीसार दूधासोबत उकळवून जखमेवर लावावा; तोच कुंभीसार तांदूळ, नारळाची पूड आणि तुपासोबत घेतल्यास सूज कमी होते.

विश्वाजमोदसिन्धूत्थचिञ्चात्वग्भिः समाभया । तक्रेणोष्णाम्बुना वाथ पीतातीसारनाशनी ।। २८३.

विश्व, अजमोदा, सेंधव आणि चिंचेची साल, अभया यांसोबत ताक किंवा कोमट पाण्यात घेऊन प्यायल्यास जुनाट अतिसार बरा होतो.

वत्सकातिविषाविश्वविल्लमुस्तश्रृतं जलं । सामे पुराणेऽतीसारे सासृक्‌शूले च पाययेत् ।। २८३.

वत्सक, अतिविषा, विश्वविल्ल आणि मुस्ता यांचे काढा जुनाट किंवा रक्तयुक्त अतिसार व पोटदुखी असताना प्यायला द्यावा.

अङ्गादग्धं सुगतं सिन्धुमुष्णाम्बुना पिवेत् । शूलवान्थ वा तद्धि सिन्धुहिंगुकणाभया ।। २८३.

शरीरदाह किंवा वेदना असणाऱ्याने सेंधव कोमट पाण्यात मिसळून प्यावे; वेदना असल्यास सेंधव, हिंग, कणा आणि अभया यांचे सेवन करावे.

कटुरोहोत्कणातह्कलाजचूर्णं मधुप्लुतं । वस्त्रच्छिद्रगतं वक्त्रे न्यस्तं तृष्णां विनाशयेत् ।। २८३.

कटुरोहिणी, उत्कणा आणि कलाज यांचे चूर्ण मधात मिसळून कापडाच्या छिद्रातून तोंडात ठेवले असता तहान नाहीशी होते.

पाठादार्व्वीजातिदलं द्राक्षामृलफलत्रयैः । साधितं समधु क्काथं कवलं मुखपापहृत् ।। २८३.

पाठा, दारुहल्दी, जातीची पाने, द्राक्षे आणि त्रिफळा यांचा मधासोबत केलेला काढा तोंड धुण्यास वापरल्यास तोंडातील दोष दूर होतात.

कृष्णातिविषतिक्तेन्द्रदारुपाठापयोमुचां । क्काथो मूत्रे श्रृतः क्षौद्री सर्वकण्ठगदापहः ।। २८३.

कृष्णा, अतिविषा, तिक्त, इंद्रदारू, पाठा आणि पयोमूचा यांचा काढा लघवीत उकळवून मध घालून घेतल्यास सर्व घशाचे विकार नाहीसे होतात.

पथ्यागोक्षुरदुस्पर्शराजवृक्षशिलाभिदां । कषायः समधुः पीतो मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति ।। २८३.

पथ्या, गोक्षुर, दुस्पर्श, राजवृक्ष आणि शिलाभिदा यांचा काढा मधासोबत घेतल्यास लघवीच्या त्रासावर आराम मिळतो.

वंशत्वग्वरुणक्काथः शर्क्कराश्मविघातनः । शाखोटक्काथसक्षौद्रक्षीराशी श्लीपदी भवेत् ।। २८३.

वंशाची साल आणि वरुण यांचा काढा साखरेसोबत घेतल्यास मूत्रातील खडे फुटतात; शाकोठाचा काढा मध आणि दूधासोबत घेतल्यास श्लीपदावर फायदा होतो.

मासार्कत्वक्पयस्तैलं मधुसिक्तञ्च सैन्धवं । पादरोगं हरेत्सर्पिर्जालकुक्कुटजं तथा ।। २८३.

मासा, अर्काची साल, दूध, तेल, मध आणि सेंधव यांचे मिश्रण तसेच पिंजऱ्यात वाढवलेल्या कोंबडीचे तूप पायाच्या आजारांवर गुणकारी आहे.

शुण्ठीसौवर्चलाहिङ्गुचूर्णं शूण्ठीरसैर्घृतम् । रुजं हरेदथ क्काथो विद्धि वद्धाग्निसाधने ।। २८३.

सुंठ, सौवर्चल आणि हिंग यांचे चूर्ण, सुंठेचा रस आणि तुपासोबत घेतल्यास वेदना कमी होते; तसेच प्रखर अग्नीवर केलेला काढाही उपयुक्त आहे.

सौवर्चलाग्निहङ्‌गूनां सदीप्यानां रसैर्युतं । विड़दीप्यकयुक्तं वा तक्रं गुल्मातुरः पिवेत् ।। २८३.

सौवर्चल, अग्नी, हिंग आणि इतर तिखट रस असलेले पदार्थ किंवा विरदीप्य यांसोबत ताक घेतल्यास गुल्म असणाऱ्याला फायदा होतो.

धात्रीपटोलमुद्‌गानां क्काथः साज्यो विसर्पहा । शुण्ठीदारुनवाक्षीरक्काथो मूत्रान्वितोऽपरः ।। २८३.

धात्री, पटोळ आणि मूग यांचा काढा तुपासोबत घेतल्यास विसर्प बरा होतो; सुंठ, दारुहल्दी, नव आणि दूध यांचा लघवीत केलेला काढाही उपयुक्त आहे.

सव्योषायोरजः क्षारः फलक्काथश्च शोथहृत् । गुड़शिग्रुत्रिवृद्भिश्च सैन्धवानां रजोयुतः ।। २८३.

दोन तरुण स्त्रियांचा रस, कक्काṭha फळाची राख, सैंधव मीठ, गुळ, शिग्रू आणि त्रिवृत हे एकत्र करून घेतल्यास, सूज कमी होते.

त्रिवृताफलकक्काथः सगुड़ स्याद्विरेचनः । वचाफलकषायोत्थं सैन्धवानां रजोयुतः ।। २८३.

त्रिवृत आणि कक्काṭha फळ, गुळासह घेतल्यास ते रेचक म्हणून काम करते; वचा आणि फलकाचा कषाय, सैंधव मीठाच्या पूडीसह घेतल्यास तेही उपयुक्त ठरते.

त्रिफलायाः पलशतं पृथग्भृङ्गजभावितम् । विङ्ङ्गं लोहचूर्णञ्च दशभागसमन्वितम् ।। २८३.

त्रिफळा शंभर पळे, वेगवेगळ्या भृंगजाने भिजवलेली, त्यात विंग आणि लोखंडाची पूड दहाव्या भागात मिसळावी.

शतावरीगुडुच्यग्निपलानां शतविंशतिः । मध्वाज्यतिलजैर्लिह्यद् बलीपलितवर्ज्जितः ।। २८३.

शतावरी, गुडुची, अग्नि आणि पळा प्रत्येकी वीस पळे, मध, तूप आणि तीळ यांच्या मिश्रणासोबत चाटल्यास शरीर बळकट होते आणि केस पांढरे होत नाहीत.

सितामधुघृतैर्युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा । त्रिफला सर्वरोगघ्नीस मधुः सर्क्करान्विता ।। २८३.

साखर, मध, तूप आणि काळी हरितकी यांसह त्रिफळा, मध आणि साखर मिसळून घेतल्यास सर्व रोगांवर उपाय ठरते.

सितामधुघृतैर्युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा । पथ्याचित्रकशुण्ठ्यश्च गुडुचीमुष्लीरजः ।। २८३.

साखर, मध, तूप आणि काळी हरितकी यांसह त्रिफळा, तसेच पथ्या, चित्रक, सुंठ, गुडुची आणि मुश्ली यांची पूड मिसळावी.

सगुडं भक्षितं रोगहरं त्रिशतवर्षकृते । किञअचिच्चूर्णं जवापुष्पं पिण्डितं विमृजेज्जले ।। २८३.

गुळासह खाल्ल्यास रोग नष्ट होतात आणि तीनशे वर्षांचे आयुष्य मिळते; किंचित किंचकाची पूड आणि जवा फुलाची पेस्ट पाण्यात घासावी.

तैलं भवेद् घृताकारं किञ्चिच्चूर्ण्णं जलान्वितं । धूपार्थं दृश्यते चित्रं वृषदंशजरायुना ।। २८३.

तूपासारखे दिसणारे तेल, थोडी पूड आणि पाणी मिसळून धूपासाठी वापरावे; वृषदंशाच्या पित्तासोबत घेतल्यास ते विलक्षण दिसते.

पुनर्म्माक्षिकधूपेन दृश्यते तद्याथा पुरा । कर्पूरजलकाभेकतैलं पाटलिमूलयुक् ।। २८३.

पुन्हा मधाच्या धुपाने ते पूर्वीसारखेच दिसते; कर्पूरपाणी आणि पाटळीमुळाचे तेल मिसळावे.

पिष्ट्वा लिप्य पदे द्वे च चरेदङ्गारके नरः । तृणौत्थानादिकं व्यूह्य दर्शयन्वै कुतूहलं ।। २८३.

ते दळून शरीराच्या दोन ठिकाणी लावावे आणि अंगारांवर फिरावे; गवत वगैरे मांडून, कोणीही कुतूहल म्हणून चमत्कार दाखवू शकतो.

विषग्रहरुजध्वंसक्षुद्रनर्म्म च कामिकं । तत्ते षट्‌कर्म्मकं प्रोक्तं सिद्धिद्वयसमाश्रयं ।। २८३.

हे विष, ग्रहबाधा, वेदना आणि किरकोळ आजार दूर करते, तसेच इच्छापूर्ती करते; याला षटकर्म म्हणतात, जे दोन प्रकारच्या सिद्धीचे कारण आहे.

मन्त्रध्यानौषधिकथामुद्रेज्या यत्र मुष्टयः । चतुर्व्वर्गफलं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत् ।। २८३.

जिथे मंत्र, ध्यान, औषध, मुद्रा, पूजा आणि होम असतात, तिथे चार पुरुषार्थांचे फळ मिळते; जो हे पठण करतो तो स्वर्गाला जातो.