अग्निपुराणम्

वाकुची सतिला भुक्ता वत्सरात् कुष्ठनाशनी । पथ्या भल्लातकी तैलगुडपिण्डी तु कुष्ठजित् ।। २८३.

वाकुची आणि तीळ खाल्ल्यास एका वर्षात कुष्ठरोग नाहीसा होतो. पथ्या, भल्लातकी आणि तेल-गुळाचा गोळा देखील कुष्ठावर विजय मिळवतो.

पूतीकवह्निरजनी त्रिफलाव्योषचूर्णयुक् । तक्रं गुदाङ्गुरे पेयं भक्ष्या वा सगुडाऽभया ।। २८३.

पूतीका, हरितकी, हळद, त्रिफळा आणि त्रिकटू यांचा काढा ताक आणि गूळ घालून किंवा अभया घालून खावं, याचा लाभ होतो.

फलदार्व्वीविषाणान्तु क्काथो धात्रीरसोऽथवा । पातव्यो रजनीकल्कः क्षौद्राक्षौद्रप्रमेहिणा ।। २८३.

फळा, दारुहल्दी आणि विष यांचा काढा, किंवा आवळ्याचा रस, किंवा हळदीचा मधासोबत लेप, मधुमेह असणाऱ्यांनी प्यावा.

वासागर्भो व्याधिघातक्काथ एरण्डतैलयुक् । वातशोणितहृत् पानात् पिप्पली स्यात् प्लीहाहरी ।। २८३.

वासा मुळाचा काढा, जो रोगांवर उपयुक्त आहे, तो एरण्ड तेलासोबत प्यायल्यास वात आणि रक्ताचे विकार दूर होतात. पिंपळी प्लीहाच्या आजारावर गुणकारी आहे.

सेव्या जठरिणा कृष्णा स्नुक्‌क्षीरवहुभाविता । पयो वा रच्यदन्त्याग्निविडङ्गव्योषकल्कयुक् ।। २८३.

पोटाचे विकार असणाऱ्यांनी काळी माक्याची भाजी स्नुहीच्या दुधात पुन्हा पुन्हा शिजवून वापरावी, किंवा दंती, विडंग आणि त्रिकटू यांचा लेप दूधात मिसळून घ्यावा.

ग्रन्थिकोग्राभया कृष्णा विडङ्गाक्ता घृते कस्थिता । मांसन्तक्रं ग्रहण्यर्शःपाण्डुगुल्मकृमीन् हरेत् ।। २८३.

ग्रंथिका, तीव्र अभया, काळी माक्याची भाजी आणि विडंग तुपात शिजवून गोळा केल्यास आतड्यांचे विकार, मूळव्याध, पांडू, गुल्म आणि जंतू नष्ट होतात.

फलत्रयामृता वासा तिक्तभूनिम्वजस्तथा । क्काथः समाक्षिको हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलं ।। २८३.

त्रिफळा, गुडुची, वासा, कडू भुईमूग आणि आंबा यांचा मधासह काढा घेतल्यास पांडू आणि कामला नष्ट होतात.

रक्तपित्ती पिवेद्वासासुरसं ससितं मधु । वरीद्राक्षाबलाशुण्ठीसाधितं वा पयः पृथक् ।। २८३.

रक्तपित्त असणाऱ्यांनी वासाचा रस साखर आणि मधासोबत प्यावा, किंवा वेगळं दूध, ज्यात वरी, द्राक्ष, बला आणि सुंठ मिसळलेली आहे, प्यावं.

बरी विदारी पथ्या च बलात्रयं सवासकं । श्वदंष्ट्रामधुसर्पिर्भ्यामालिहेत् क्षयरोगवान् ।। २८३.

बरी, विदारी, पथ्या, तीन प्रकारची बला आणि वासा, यासोबत श्वदंष्ट्रा, मध आणि तूप यांचा लेप क्षयरोग असणाऱ्यांनी चाटावा.

पथ्याशिग्रुकरञ्जार्कत्वक्‌सारं मधुसिन्धुमत् । समूत्रं विद्रधिं हन्ति परिपाकाय तन्त्रजित् ।। २८३.

पथ्या, शिग्रू, करंज आणि अर्क यांच्या सालीचा अर्क मध आणि सेंधव मिठासोबत लघवीत मिसळून घेतल्यास विद्रधी नष्ट होतो आणि त्याच्या परिपाकासाठी उत्तम ठरतो.

त्रिवृता जीवती दन्ती मञ्जिष्ठा शर्वरीद्वयं । तार्क्षजं निम्बपत्रञ्च लेपः शस्तो भगन्दरे ।। २८३.

त्रिवृत, जीवती, दंती, मंजीष्ठा, दोन्ही शर्वरी, तार्क्षज आणि निम्बाची पाने यांचा लेप भगंदरावर लावल्यास तो लाभदायक ठरतो.

रुग्घातरजनीलाक्षाचूर्णाजक्षौद्रसंयुता । वासोवत्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी ।। २८३.

रुग्घात, हळद, लाख आणि मध व शेळीच्या दुधासोबत केलेला चूर्ण जखमेवर लावल्यास ती स्वच्छ होते आणि तिचा पू निघून जातो.

शयामायष्टिनिशालोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः । समरीचैः श्रृतं तैलं क्षीरे स्याद् व्रणरोहणं ।। २८३.

श्यामा, यष्टिमधू, हळद, लोध्र, कमळ, उत्पल, चंदन आणि मिरी यांचे दूधात शिजवलेले तेल जखमा भरून येण्यासाठी उपयोगी ठरते.

श्रीकार्पासदलैर्भस्मफलोपलवणा निशा । तत्पिण्डीस्वेदनं ताम्रे सतैलं स्यात् क्षतौषधं ।। २८३.

श्री, कापूसाची पाने, भस्म, फळोपल, मीठ आणि हळद यांचा पिंड तांब्यावर तेलासोबत शेक दिल्यास क्षतावर औषध ठरते.

कुम्भीसारं पयोयुक्तं वह्निग्धं व्रणे लिपेत् । तदेव नाशयेत्सेकान्नारिकेलरजोघृतम् ।। २८३.

कुंभीसार दूधासोबत उकळवून जखमेवर लावावा; तोच कुंभीसार तांदूळ, नारळाची पूड आणि तुपासोबत घेतल्यास सूज कमी होते.

विश्वाजमोदसिन्धूत्थचिञ्चात्वग्भिः समाभया । तक्रेणोष्णाम्बुना वाथ पीतातीसारनाशनी ।। २८३.

विश्व, अजमोदा, सेंधव आणि चिंचेची साल, अभया यांसोबत ताक किंवा कोमट पाण्यात घेऊन प्यायल्यास जुनाट अतिसार बरा होतो.

वत्सकातिविषाविश्वविल्लमुस्तश्रृतं जलं । सामे पुराणेऽतीसारे सासृक्‌शूले च पाययेत् ।। २८३.

वत्सक, अतिविषा, विश्वविल्ल आणि मुस्ता यांचे काढा जुनाट किंवा रक्तयुक्त अतिसार व पोटदुखी असताना प्यायला द्यावा.

अङ्गादग्धं सुगतं सिन्धुमुष्णाम्बुना पिवेत् । शूलवान्थ वा तद्धि सिन्धुहिंगुकणाभया ।। २८३.

शरीरदाह किंवा वेदना असणाऱ्याने सेंधव कोमट पाण्यात मिसळून प्यावे; वेदना असल्यास सेंधव, हिंग, कणा आणि अभया यांचे सेवन करावे.

कटुरोहोत्कणातह्कलाजचूर्णं मधुप्लुतं । वस्त्रच्छिद्रगतं वक्त्रे न्यस्तं तृष्णां विनाशयेत् ।। २८३.

कटुरोहिणी, उत्कणा आणि कलाज यांचे चूर्ण मधात मिसळून कापडाच्या छिद्रातून तोंडात ठेवले असता तहान नाहीशी होते.

पाठादार्व्वीजातिदलं द्राक्षामृलफलत्रयैः । साधितं समधु क्काथं कवलं मुखपापहृत् ।। २८३.

पाठा, दारुहल्दी, जातीची पाने, द्राक्षे आणि त्रिफळा यांचा मधासोबत केलेला काढा तोंड धुण्यास वापरल्यास तोंडातील दोष दूर होतात.

कृष्णातिविषतिक्तेन्द्रदारुपाठापयोमुचां । क्काथो मूत्रे श्रृतः क्षौद्री सर्वकण्ठगदापहः ।। २८३.

कृष्णा, अतिविषा, तिक्त, इंद्रदारू, पाठा आणि पयोमूचा यांचा काढा लघवीत उकळवून मध घालून घेतल्यास सर्व घशाचे विकार नाहीसे होतात.

पथ्यागोक्षुरदुस्पर्शराजवृक्षशिलाभिदां । कषायः समधुः पीतो मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति ।। २८३.

पथ्या, गोक्षुर, दुस्पर्श, राजवृक्ष आणि शिलाभिदा यांचा काढा मधासोबत घेतल्यास लघवीच्या त्रासावर आराम मिळतो.

वंशत्वग्वरुणक्काथः शर्क्कराश्मविघातनः । शाखोटक्काथसक्षौद्रक्षीराशी श्लीपदी भवेत् ।। २८३.

वंशाची साल आणि वरुण यांचा काढा साखरेसोबत घेतल्यास मूत्रातील खडे फुटतात; शाकोठाचा काढा मध आणि दूधासोबत घेतल्यास श्लीपदावर फायदा होतो.

मासार्कत्वक्पयस्तैलं मधुसिक्तञ्च सैन्धवं । पादरोगं हरेत्सर्पिर्जालकुक्कुटजं तथा ।। २८३.

मासा, अर्काची साल, दूध, तेल, मध आणि सेंधव यांचे मिश्रण तसेच पिंजऱ्यात वाढवलेल्या कोंबडीचे तूप पायाच्या आजारांवर गुणकारी आहे.

शुण्ठीसौवर्चलाहिङ्गुचूर्णं शूण्ठीरसैर्घृतम् । रुजं हरेदथ क्काथो विद्धि वद्धाग्निसाधने ।। २८३.

सुंठ, सौवर्चल आणि हिंग यांचे चूर्ण, सुंठेचा रस आणि तुपासोबत घेतल्यास वेदना कमी होते; तसेच प्रखर अग्नीवर केलेला काढाही उपयुक्त आहे.

सौवर्चलाग्निहङ्‌गूनां सदीप्यानां रसैर्युतं । विड़दीप्यकयुक्तं वा तक्रं गुल्मातुरः पिवेत् ।। २८३.

सौवर्चल, अग्नी, हिंग आणि इतर तिखट रस असलेले पदार्थ किंवा विरदीप्य यांसोबत ताक घेतल्यास गुल्म असणाऱ्याला फायदा होतो.

धात्रीपटोलमुद्‌गानां क्काथः साज्यो विसर्पहा । शुण्ठीदारुनवाक्षीरक्काथो मूत्रान्वितोऽपरः ।। २८३.

धात्री, पटोळ आणि मूग यांचा काढा तुपासोबत घेतल्यास विसर्प बरा होतो; सुंठ, दारुहल्दी, नव आणि दूध यांचा लघवीत केलेला काढाही उपयुक्त आहे.

सव्योषायोरजः क्षारः फलक्काथश्च शोथहृत् । गुड़शिग्रुत्रिवृद्भिश्च सैन्धवानां रजोयुतः ।। २८३.

दोन तरुण स्त्रियांचा रस, कक्काṭha फळाची राख, सैंधव मीठ, गुळ, शिग्रू आणि त्रिवृत हे एकत्र करून घेतल्यास, सूज कमी होते.

त्रिवृताफलकक्काथः सगुड़ स्याद्विरेचनः । वचाफलकषायोत्थं सैन्धवानां रजोयुतः ।। २८३.

त्रिवृत आणि कक्काṭha फळ, गुळासह घेतल्यास ते रेचक म्हणून काम करते; वचा आणि फलकाचा कषाय, सैंधव मीठाच्या पूडीसह घेतल्यास तेही उपयुक्त ठरते.