अग्निपुराणम्

बालैः सेव्या वचा साज्या सदुग्धा वाथ तैलयुक् । यष्टिकां शङ्खपुष्पीं वा बालः क्षीरान्वितां पिवेत् ।। २८३.

लहान मुलांनी वचा तुपात, दुधात किंवा तेलात घ्यावी. किंवा मुलांनी यष्टिमधू किंवा शंखपुष्पी दुधात मिसळून प्यावी.

वाग्रूपसम्पद्‌युक्तायुर्म्मेधाश्रीर्वर्द्धते शिशोः । वचाह्यग्निशिखावासाशुण्ठीकृष्णानिशागदं ।। २८३.

लहान मुलाच्या वाणी, रूप आणि गुणांनी त्याचं आयुष्य, बुद्धी आणि समृद्धी वाढते. वाणीच्या आरोग्यासाठी, जिथे अग्नीची ज्वाळा वसते, सुंठ, काळी मिरी आणि पिंपळी उपयुक्त आहेत.

सयष्टिसैन्धवं बालः प्रातर्मेघाकरं विवेत् । देवदारुमहाशिग्रुफलत्रयपयोमुचां ।। २८३.

लहान मुलाने सकाळी मधात सैंधव मीठ मिसळून, देवदारूचं फळ, मोठी मुळा, त्रिफळा आणि दूधाचे रस यांचा स्वाद घ्यावा.

क्काथः सकृष्णा मृद्वीका कल्कः सर्वान् कृमीन्‌हरेत् । त्रिफलाभृङ्गविश्वानां रसेषु मधुसर्पिषोः ।। २८३.

कठ, काळ्या मनुका आणि मृद्विकेचा काढा सगळ्या जंतांना दूर करतो. त्रिफळा, भृंगराज आणि विश्वा यांच्या रसात मध आणि तूप घालून दिल्यास तेही उपयुक्त ठरतात.

मेषीक्षीरे च गोमूत्रे सिक्तं रोगे हितं शिशोः । नासारक्तहरो नस्याद्‌दुर्व्वारस इहोत्तमः ।। २८३.

मेंढीचं दूध आणि गोमूत्र एकत्र शिंपडल्यास मुलाच्या आजारावर उपयोग होतो. नाकातून दुर्वा रस टाकल्यास नाकातून रक्त येणं थांबतं.

लशुनार्द्रकशिग्रूणां रसः कर्णस्य पूरणम् । तैलमार्द्रकजात्यं वा शूलहा चौष्ठरोगनुत् ।। २८३.

लसूण, ओलं आले आणि मुळ्याचा रस कानात घातल्यास किंवा आले आणि जातीपासून केलेलं तेल लावल्यास वेदना कमी होतात आणि ओठांचे रोग बरे होतात.

जातीपत्रं फलं व्योषं कवलं मूत्रकं निशा । दुग्धक्काथेऽभयाकल्के सिद्धं तैलं द्वलिजार्त्तिनुत् ।। २८३.

जातीचं पान, तिचं फळ, त्रिकटू, कवल, मूत्र आणि हळद, हरितकीच्या काढ्यात आणि अभयाच्या लेपात शिजवलेलं तेल दात आणि हिरड्यांचे आजार बरे करतं.

धान्याम्बु नारिकेलं गोमूत्रं क्रमूकविश्वयुक् । क्काथितं कबलं कार्य्यमधिजिह्वाधिशान्तये ।। २८३.

धान्याचं पाणी, नारळ, गोमूत्र, क्रमुक आणि विश्वा हे सर्व एकत्र उकळून त्याचा कवल केल्यास जीभ आणि तोंडाचे आजार कमी होतात.

साधितं लाङ्गलीकल्के तैलं निर्गुण्डिकारसैः । गण्डमालागलगण्डौ नाशयेन्नस्यकर्मणा ।। २८३.

लांगळीच्या लेपात आणि निर्गुंडीच्या रसात शिजवलेलं तेल नस्याने घेतल्यास गंडमाळा आणि गाठी नष्ट होतात.

पल्लवैरर्क्कपूतीकस्नुहीरुग्घातजातिकैः । उद्वर्त्तयेत् सगोमूत्रैः सर्वत्वग्दोषनाशनैः ।। २८३.

अर्क, पूतीका, स्नुही आणि उग्गात यांच्या पानांचा लेप गोमूत्रासह लावल्याने सर्व त्वचेचे दोष दूर होतात.

वाकुची सतिला भुक्ता वत्सरात् कुष्ठनाशनी । पथ्या भल्लातकी तैलगुडपिण्डी तु कुष्ठजित् ।। २८३.

वाकुची आणि तीळ खाल्ल्यास एका वर्षात कुष्ठरोग नाहीसा होतो. पथ्या, भल्लातकी आणि तेल-गुळाचा गोळा देखील कुष्ठावर विजय मिळवतो.

पूतीकवह्निरजनी त्रिफलाव्योषचूर्णयुक् । तक्रं गुदाङ्गुरे पेयं भक्ष्या वा सगुडाऽभया ।। २८३.

पूतीका, हरितकी, हळद, त्रिफळा आणि त्रिकटू यांचा काढा ताक आणि गूळ घालून किंवा अभया घालून खावं, याचा लाभ होतो.

फलदार्व्वीविषाणान्तु क्काथो धात्रीरसोऽथवा । पातव्यो रजनीकल्कः क्षौद्राक्षौद्रप्रमेहिणा ।। २८३.

फळा, दारुहल्दी आणि विष यांचा काढा, किंवा आवळ्याचा रस, किंवा हळदीचा मधासोबत लेप, मधुमेह असणाऱ्यांनी प्यावा.

वासागर्भो व्याधिघातक्काथ एरण्डतैलयुक् । वातशोणितहृत् पानात् पिप्पली स्यात् प्लीहाहरी ।। २८३.

वासा मुळाचा काढा, जो रोगांवर उपयुक्त आहे, तो एरण्ड तेलासोबत प्यायल्यास वात आणि रक्ताचे विकार दूर होतात. पिंपळी प्लीहाच्या आजारावर गुणकारी आहे.

सेव्या जठरिणा कृष्णा स्नुक्‌क्षीरवहुभाविता । पयो वा रच्यदन्त्याग्निविडङ्गव्योषकल्कयुक् ।। २८३.

पोटाचे विकार असणाऱ्यांनी काळी माक्याची भाजी स्नुहीच्या दुधात पुन्हा पुन्हा शिजवून वापरावी, किंवा दंती, विडंग आणि त्रिकटू यांचा लेप दूधात मिसळून घ्यावा.

ग्रन्थिकोग्राभया कृष्णा विडङ्गाक्ता घृते कस्थिता । मांसन्तक्रं ग्रहण्यर्शःपाण्डुगुल्मकृमीन् हरेत् ।। २८३.

ग्रंथिका, तीव्र अभया, काळी माक्याची भाजी आणि विडंग तुपात शिजवून गोळा केल्यास आतड्यांचे विकार, मूळव्याध, पांडू, गुल्म आणि जंतू नष्ट होतात.

फलत्रयामृता वासा तिक्तभूनिम्वजस्तथा । क्काथः समाक्षिको हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलं ।। २८३.

त्रिफळा, गुडुची, वासा, कडू भुईमूग आणि आंबा यांचा मधासह काढा घेतल्यास पांडू आणि कामला नष्ट होतात.

रक्तपित्ती पिवेद्वासासुरसं ससितं मधु । वरीद्राक्षाबलाशुण्ठीसाधितं वा पयः पृथक् ।। २८३.

रक्तपित्त असणाऱ्यांनी वासाचा रस साखर आणि मधासोबत प्यावा, किंवा वेगळं दूध, ज्यात वरी, द्राक्ष, बला आणि सुंठ मिसळलेली आहे, प्यावं.

बरी विदारी पथ्या च बलात्रयं सवासकं । श्वदंष्ट्रामधुसर्पिर्भ्यामालिहेत् क्षयरोगवान् ।। २८३.

बरी, विदारी, पथ्या, तीन प्रकारची बला आणि वासा, यासोबत श्वदंष्ट्रा, मध आणि तूप यांचा लेप क्षयरोग असणाऱ्यांनी चाटावा.

पथ्याशिग्रुकरञ्जार्कत्वक्‌सारं मधुसिन्धुमत् । समूत्रं विद्रधिं हन्ति परिपाकाय तन्त्रजित् ।। २८३.

पथ्या, शिग्रू, करंज आणि अर्क यांच्या सालीचा अर्क मध आणि सेंधव मिठासोबत लघवीत मिसळून घेतल्यास विद्रधी नष्ट होतो आणि त्याच्या परिपाकासाठी उत्तम ठरतो.

त्रिवृता जीवती दन्ती मञ्जिष्ठा शर्वरीद्वयं । तार्क्षजं निम्बपत्रञ्च लेपः शस्तो भगन्दरे ।। २८३.

त्रिवृत, जीवती, दंती, मंजीष्ठा, दोन्ही शर्वरी, तार्क्षज आणि निम्बाची पाने यांचा लेप भगंदरावर लावल्यास तो लाभदायक ठरतो.

रुग्घातरजनीलाक्षाचूर्णाजक्षौद्रसंयुता । वासोवत्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी ।। २८३.

रुग्घात, हळद, लाख आणि मध व शेळीच्या दुधासोबत केलेला चूर्ण जखमेवर लावल्यास ती स्वच्छ होते आणि तिचा पू निघून जातो.

शयामायष्टिनिशालोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः । समरीचैः श्रृतं तैलं क्षीरे स्याद् व्रणरोहणं ।। २८३.

श्यामा, यष्टिमधू, हळद, लोध्र, कमळ, उत्पल, चंदन आणि मिरी यांचे दूधात शिजवलेले तेल जखमा भरून येण्यासाठी उपयोगी ठरते.

श्रीकार्पासदलैर्भस्मफलोपलवणा निशा । तत्पिण्डीस्वेदनं ताम्रे सतैलं स्यात् क्षतौषधं ।। २८३.

श्री, कापूसाची पाने, भस्म, फळोपल, मीठ आणि हळद यांचा पिंड तांब्यावर तेलासोबत शेक दिल्यास क्षतावर औषध ठरते.

कुम्भीसारं पयोयुक्तं वह्निग्धं व्रणे लिपेत् । तदेव नाशयेत्सेकान्नारिकेलरजोघृतम् ।। २८३.

कुंभीसार दूधासोबत उकळवून जखमेवर लावावा; तोच कुंभीसार तांदूळ, नारळाची पूड आणि तुपासोबत घेतल्यास सूज कमी होते.

विश्वाजमोदसिन्धूत्थचिञ्चात्वग्भिः समाभया । तक्रेणोष्णाम्बुना वाथ पीतातीसारनाशनी ।। २८३.

विश्व, अजमोदा, सेंधव आणि चिंचेची साल, अभया यांसोबत ताक किंवा कोमट पाण्यात घेऊन प्यायल्यास जुनाट अतिसार बरा होतो.

वत्सकातिविषाविश्वविल्लमुस्तश्रृतं जलं । सामे पुराणेऽतीसारे सासृक्‌शूले च पाययेत् ।। २८३.

वत्सक, अतिविषा, विश्वविल्ल आणि मुस्ता यांचे काढा जुनाट किंवा रक्तयुक्त अतिसार व पोटदुखी असताना प्यायला द्यावा.

अङ्गादग्धं सुगतं सिन्धुमुष्णाम्बुना पिवेत् । शूलवान्थ वा तद्धि सिन्धुहिंगुकणाभया ।। २८३.

शरीरदाह किंवा वेदना असणाऱ्याने सेंधव कोमट पाण्यात मिसळून प्यावे; वेदना असल्यास सेंधव, हिंग, कणा आणि अभया यांचे सेवन करावे.

कटुरोहोत्कणातह्कलाजचूर्णं मधुप्लुतं । वस्त्रच्छिद्रगतं वक्त्रे न्यस्तं तृष्णां विनाशयेत् ।। २८३.

कटुरोहिणी, उत्कणा आणि कलाज यांचे चूर्ण मधात मिसळून कापडाच्या छिद्रातून तोंडात ठेवले असता तहान नाहीशी होते.