अग्निपुराणम्

रसाधिकं समं कुर्य्यान्नरो वाताधिकोऽपि वा । निदाघे मर्द्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु ।। २८१.

शरीरात द्रव जास्त असेल तर तो सम करावा, जरी वात जास्त असला तरी. उन्हाळ्यात मालिश करावे, आणि हिवाळ्यात अधिक आणि जोरात मालिश करावे.

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं । त्वचन्तु प्रथमं मर्द्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं ।। २८१.

वसंत ऋतूत मध्यम मालिश करावे, उन्हाळ्यात जोरात मालिश करावे. प्रथम त्वचेचे मालिश करावे, मग अंगाचे एकेक करून.

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं । स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी ।। २८१.

शरीरात स्नायू, रक्त आणि मांस हे ठळक दिसतात; तसेच खांदे, बाहू, पोटऱ्या आणि गुडघेही.

अरिवन्‌मर्द्दयेत् प्राज्ञो जत्रु वक्षश्च पूर्ववत् । अङ्गसन्धिषु सर्व्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा ।। २८१.

ज्ञानी माणसाने मानेचे आणि छातीचे मालिश पूर्वीप्रमाणे करावे, आणि सर्व सांध्यांना नीट दाबून मालिश करावे.

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् । नाजीर्णे तु श्रमं कुर्य्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः ।। २८१.

अंगातील सांधे हळूहळू ताणावेत, पण जोरात किंवा अचानक नाही. अन्न न पचल्यावर, किंवा जेवल्यावर, प्यायल्यानंतर श्रम करू नये.

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊद्‌र्ध्वन्तु प्रहरार्द्धके । व्यायामं नैव कर्त्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत् ।। २८१.

दिवसाच्या चौथ्या भागात किंवा दीड प्रहरानंतर व्यायाम करू नये. एकदाच थंड पाण्याने स्नान करावे.

वार्य्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्‌धृदा श्वासन्न धारयेत् । व्यायामश्च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्द्दनम् ।। २९१.

गरम पाण्याने श्रम करू नये, आणि श्वास धरून ठेवू नये. व्यायामामुळे कफ कमी होतो, आणि मालिशामुळे वात कमी होतो.

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः । आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः ।। २९१.

स्नान केल्याने पित्त कमी होते, आणि त्यानंतर सूर्यप्रकाशात बसणे हितकारक असते. जे सुरुवातीला सूर्यप्रकाशात व्यायाम करतात त्यांना त्रास होत नाही.

धन्वन्तरिरुवाच सिही शटी निशायुग्मं वत्सकं क्वाथसेवनं । शिशोः सर्व्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु शस्यते ।। २८३.

धन्वंतरी म्हणाले — सिही, शटी, दोन प्रकारच्या निशा, आणि वत्सक यांचा काढा लहान मुलांना अतिसार किंवा दूध बिघडल्यावर द्यावा.

श्रृङ्गीं सकृष्णातिविषां चूर्णितां मधुना लिहेत् । एका चातिविशा काशच्छर्द्दिज्वरहरी शिशोः ।। २८३.

शृंगी आणि काळी अतिविषा यांचा चूर्ण मधात मिसळून द्यावा. काशीची एक अतिविषा मुलांचे उलट्या आणि ताप दूर करते.

बालैः सेव्या वचा साज्या सदुग्धा वाथ तैलयुक् । यष्टिकां शङ्खपुष्पीं वा बालः क्षीरान्वितां पिवेत् ।। २८३.

लहान मुलांनी वचा तुपात, दुधात किंवा तेलात घ्यावी. किंवा मुलांनी यष्टिमधू किंवा शंखपुष्पी दुधात मिसळून प्यावी.

वाग्रूपसम्पद्‌युक्तायुर्म्मेधाश्रीर्वर्द्धते शिशोः । वचाह्यग्निशिखावासाशुण्ठीकृष्णानिशागदं ।। २८३.

लहान मुलाच्या वाणी, रूप आणि गुणांनी त्याचं आयुष्य, बुद्धी आणि समृद्धी वाढते. वाणीच्या आरोग्यासाठी, जिथे अग्नीची ज्वाळा वसते, सुंठ, काळी मिरी आणि पिंपळी उपयुक्त आहेत.

सयष्टिसैन्धवं बालः प्रातर्मेघाकरं विवेत् । देवदारुमहाशिग्रुफलत्रयपयोमुचां ।। २८३.

लहान मुलाने सकाळी मधात सैंधव मीठ मिसळून, देवदारूचं फळ, मोठी मुळा, त्रिफळा आणि दूधाचे रस यांचा स्वाद घ्यावा.

क्काथः सकृष्णा मृद्वीका कल्कः सर्वान् कृमीन्‌हरेत् । त्रिफलाभृङ्गविश्वानां रसेषु मधुसर्पिषोः ।। २८३.

कठ, काळ्या मनुका आणि मृद्विकेचा काढा सगळ्या जंतांना दूर करतो. त्रिफळा, भृंगराज आणि विश्वा यांच्या रसात मध आणि तूप घालून दिल्यास तेही उपयुक्त ठरतात.

मेषीक्षीरे च गोमूत्रे सिक्तं रोगे हितं शिशोः । नासारक्तहरो नस्याद्‌दुर्व्वारस इहोत्तमः ।। २८३.

मेंढीचं दूध आणि गोमूत्र एकत्र शिंपडल्यास मुलाच्या आजारावर उपयोग होतो. नाकातून दुर्वा रस टाकल्यास नाकातून रक्त येणं थांबतं.

लशुनार्द्रकशिग्रूणां रसः कर्णस्य पूरणम् । तैलमार्द्रकजात्यं वा शूलहा चौष्ठरोगनुत् ।। २८३.

लसूण, ओलं आले आणि मुळ्याचा रस कानात घातल्यास किंवा आले आणि जातीपासून केलेलं तेल लावल्यास वेदना कमी होतात आणि ओठांचे रोग बरे होतात.

जातीपत्रं फलं व्योषं कवलं मूत्रकं निशा । दुग्धक्काथेऽभयाकल्के सिद्धं तैलं द्वलिजार्त्तिनुत् ।। २८३.

जातीचं पान, तिचं फळ, त्रिकटू, कवल, मूत्र आणि हळद, हरितकीच्या काढ्यात आणि अभयाच्या लेपात शिजवलेलं तेल दात आणि हिरड्यांचे आजार बरे करतं.

धान्याम्बु नारिकेलं गोमूत्रं क्रमूकविश्वयुक् । क्काथितं कबलं कार्य्यमधिजिह्वाधिशान्तये ।। २८३.

धान्याचं पाणी, नारळ, गोमूत्र, क्रमुक आणि विश्वा हे सर्व एकत्र उकळून त्याचा कवल केल्यास जीभ आणि तोंडाचे आजार कमी होतात.

साधितं लाङ्गलीकल्के तैलं निर्गुण्डिकारसैः । गण्डमालागलगण्डौ नाशयेन्नस्यकर्मणा ।। २८३.

लांगळीच्या लेपात आणि निर्गुंडीच्या रसात शिजवलेलं तेल नस्याने घेतल्यास गंडमाळा आणि गाठी नष्ट होतात.

पल्लवैरर्क्कपूतीकस्नुहीरुग्घातजातिकैः । उद्वर्त्तयेत् सगोमूत्रैः सर्वत्वग्दोषनाशनैः ।। २८३.

अर्क, पूतीका, स्नुही आणि उग्गात यांच्या पानांचा लेप गोमूत्रासह लावल्याने सर्व त्वचेचे दोष दूर होतात.

वाकुची सतिला भुक्ता वत्सरात् कुष्ठनाशनी । पथ्या भल्लातकी तैलगुडपिण्डी तु कुष्ठजित् ।। २८३.

वाकुची आणि तीळ खाल्ल्यास एका वर्षात कुष्ठरोग नाहीसा होतो. पथ्या, भल्लातकी आणि तेल-गुळाचा गोळा देखील कुष्ठावर विजय मिळवतो.

पूतीकवह्निरजनी त्रिफलाव्योषचूर्णयुक् । तक्रं गुदाङ्गुरे पेयं भक्ष्या वा सगुडाऽभया ।। २८३.

पूतीका, हरितकी, हळद, त्रिफळा आणि त्रिकटू यांचा काढा ताक आणि गूळ घालून किंवा अभया घालून खावं, याचा लाभ होतो.

फलदार्व्वीविषाणान्तु क्काथो धात्रीरसोऽथवा । पातव्यो रजनीकल्कः क्षौद्राक्षौद्रप्रमेहिणा ।। २८३.

फळा, दारुहल्दी आणि विष यांचा काढा, किंवा आवळ्याचा रस, किंवा हळदीचा मधासोबत लेप, मधुमेह असणाऱ्यांनी प्यावा.

वासागर्भो व्याधिघातक्काथ एरण्डतैलयुक् । वातशोणितहृत् पानात् पिप्पली स्यात् प्लीहाहरी ।। २८३.

वासा मुळाचा काढा, जो रोगांवर उपयुक्त आहे, तो एरण्ड तेलासोबत प्यायल्यास वात आणि रक्ताचे विकार दूर होतात. पिंपळी प्लीहाच्या आजारावर गुणकारी आहे.

सेव्या जठरिणा कृष्णा स्नुक्‌क्षीरवहुभाविता । पयो वा रच्यदन्त्याग्निविडङ्गव्योषकल्कयुक् ।। २८३.

पोटाचे विकार असणाऱ्यांनी काळी माक्याची भाजी स्नुहीच्या दुधात पुन्हा पुन्हा शिजवून वापरावी, किंवा दंती, विडंग आणि त्रिकटू यांचा लेप दूधात मिसळून घ्यावा.

ग्रन्थिकोग्राभया कृष्णा विडङ्गाक्ता घृते कस्थिता । मांसन्तक्रं ग्रहण्यर्शःपाण्डुगुल्मकृमीन् हरेत् ।। २८३.

ग्रंथिका, तीव्र अभया, काळी माक्याची भाजी आणि विडंग तुपात शिजवून गोळा केल्यास आतड्यांचे विकार, मूळव्याध, पांडू, गुल्म आणि जंतू नष्ट होतात.

फलत्रयामृता वासा तिक्तभूनिम्वजस्तथा । क्काथः समाक्षिको हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलं ।। २८३.

त्रिफळा, गुडुची, वासा, कडू भुईमूग आणि आंबा यांचा मधासह काढा घेतल्यास पांडू आणि कामला नष्ट होतात.

रक्तपित्ती पिवेद्वासासुरसं ससितं मधु । वरीद्राक्षाबलाशुण्ठीसाधितं वा पयः पृथक् ।। २८३.

रक्तपित्त असणाऱ्यांनी वासाचा रस साखर आणि मधासोबत प्यावा, किंवा वेगळं दूध, ज्यात वरी, द्राक्ष, बला आणि सुंठ मिसळलेली आहे, प्यावं.

बरी विदारी पथ्या च बलात्रयं सवासकं । श्वदंष्ट्रामधुसर्पिर्भ्यामालिहेत् क्षयरोगवान् ।। २८३.

बरी, विदारी, पथ्या, तीन प्रकारची बला आणि वासा, यासोबत श्वदंष्ट्रा, मध आणि तूप यांचा लेप क्षयरोग असणाऱ्यांनी चाटावा.