अग्निपुराणम्

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्द्धनाः । दोषाणाञ्चैव धातूना द्रव्यं समगुणन्तु यत् ।। २८१.

विशेषतः गोड स्वाद शरीरधातू वाढवतात; आणि ज्या द्रव्याचे गुण दोष आणि धातू दोन्हीसाठी सारखे असतात.

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् । उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहेऽस्मिन्मनुजोत्तम ।। २८१.

असं द्रव्य वाढीसाठी योग्य आहे; उलट गुण असलेलं द्रव्य क्षय घडवते. शरीराचे तीन आधार सांगितले आहेत, श्रेष्ठ पुरुषा.

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् । असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात् ।। २८१.

अन्न, मैथुन आणि झोप—यांचा नेहमी योग्य विचार करावा. खूपच टाळलं किंवा अतिवापर केलं, तर शरीराचा नाश होतो.

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थूलदेहस्य कर्षणम् । रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः ।। २८१.

शरीर कृश असेल तर पोषण करावे, स्थूल असेल तर त्याचे वजन कमी करावे, आणि मध्यम शरीर असेल तर त्याची योग्य निगा राखावी. शरीराच्या या तीन प्रकारांची ही ओळख आहे.

उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं । हिताशीच मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत् ।। २८१.

दोन उपाय सांगितले आहेत — तृप्ती आणि अल्पाहार. तसेच, नेहमी हितकर, मोजके आणि पचन झाल्यावरच जेवावे.

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना । रसः कल्कः श्रृतः शीतः फाण्टश्च मनुजोत्तम ।। २८१.

औषधी वनस्पती तयार करण्याचे पाच प्रकार आहेत — रस, कळक, उकड, थंड गाळ, आणि फांट, हे श्रेष्ठ पुरुषा.

रसश्च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोड़िताद्‌ भवेत् । क्कथितश्च श्रृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां ।। २८१.

रस म्हणजे पिळून काढलेला अर्क, कळक म्हणजे वाटून बनवलेली पेस्ट, उकड म्हणजे उकळवलेले, आणि थंड गाळ म्हणजे रात्रभर ठेवलेले.

सद्योभिश्रृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते । करणानां शतञ्चैव षष्टिश्चैवाधिका स्मृता ।। २८१.

जे लगेच उकडून गाळले जाते त्याला फांट म्हणतात. औषधी तयार करण्याचे शंभरसाठ प्रकार सांगितले आहेत.

यो वेत्ति स ह्यजेयः स्यात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः । आहारशुद्धिरगन्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां ।। २८१.

जो हे सर्व जाणतो तो कुणीही जिंकू शकत नाही, आणि तो योग्य प्रकारे वापरू शकतो. अन्नाची शुद्धता अग्नीच्या हितासाठी आहे, आणि अग्नी हेच माणसांचे बळ आहे.

ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां । जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां ।। २८१.

त्रिफळा आणि सैंधव घालून घ्यावे, किंवा सैंधवयुक्त मांसाचा रस, दही, दूध आणि धान्य यांचा योग्य प्रकारे सेवन करावा.

रसाधिकं समं कुर्य्यान्नरो वाताधिकोऽपि वा । निदाघे मर्द्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु ।। २८१.

शरीरात द्रव जास्त असेल तर तो सम करावा, जरी वात जास्त असला तरी. उन्हाळ्यात मालिश करावे, आणि हिवाळ्यात अधिक आणि जोरात मालिश करावे.

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं । त्वचन्तु प्रथमं मर्द्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं ।। २८१.

वसंत ऋतूत मध्यम मालिश करावे, उन्हाळ्यात जोरात मालिश करावे. प्रथम त्वचेचे मालिश करावे, मग अंगाचे एकेक करून.

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं । स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी ।। २८१.

शरीरात स्नायू, रक्त आणि मांस हे ठळक दिसतात; तसेच खांदे, बाहू, पोटऱ्या आणि गुडघेही.

अरिवन्‌मर्द्दयेत् प्राज्ञो जत्रु वक्षश्च पूर्ववत् । अङ्गसन्धिषु सर्व्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा ।। २८१.

ज्ञानी माणसाने मानेचे आणि छातीचे मालिश पूर्वीप्रमाणे करावे, आणि सर्व सांध्यांना नीट दाबून मालिश करावे.

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् । नाजीर्णे तु श्रमं कुर्य्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः ।। २८१.

अंगातील सांधे हळूहळू ताणावेत, पण जोरात किंवा अचानक नाही. अन्न न पचल्यावर, किंवा जेवल्यावर, प्यायल्यानंतर श्रम करू नये.

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊद्‌र्ध्वन्तु प्रहरार्द्धके । व्यायामं नैव कर्त्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत् ।। २८१.

दिवसाच्या चौथ्या भागात किंवा दीड प्रहरानंतर व्यायाम करू नये. एकदाच थंड पाण्याने स्नान करावे.

वार्य्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्‌धृदा श्वासन्न धारयेत् । व्यायामश्च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्द्दनम् ।। २९१.

गरम पाण्याने श्रम करू नये, आणि श्वास धरून ठेवू नये. व्यायामामुळे कफ कमी होतो, आणि मालिशामुळे वात कमी होतो.

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः । आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः ।। २९१.

स्नान केल्याने पित्त कमी होते, आणि त्यानंतर सूर्यप्रकाशात बसणे हितकारक असते. जे सुरुवातीला सूर्यप्रकाशात व्यायाम करतात त्यांना त्रास होत नाही.

धन्वन्तरिरुवाच सिही शटी निशायुग्मं वत्सकं क्वाथसेवनं । शिशोः सर्व्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु शस्यते ।। २८३.

धन्वंतरी म्हणाले — सिही, शटी, दोन प्रकारच्या निशा, आणि वत्सक यांचा काढा लहान मुलांना अतिसार किंवा दूध बिघडल्यावर द्यावा.

श्रृङ्गीं सकृष्णातिविषां चूर्णितां मधुना लिहेत् । एका चातिविशा काशच्छर्द्दिज्वरहरी शिशोः ।। २८३.

शृंगी आणि काळी अतिविषा यांचा चूर्ण मधात मिसळून द्यावा. काशीची एक अतिविषा मुलांचे उलट्या आणि ताप दूर करते.

बालैः सेव्या वचा साज्या सदुग्धा वाथ तैलयुक् । यष्टिकां शङ्खपुष्पीं वा बालः क्षीरान्वितां पिवेत् ।। २८३.

लहान मुलांनी वचा तुपात, दुधात किंवा तेलात घ्यावी. किंवा मुलांनी यष्टिमधू किंवा शंखपुष्पी दुधात मिसळून प्यावी.

वाग्रूपसम्पद्‌युक्तायुर्म्मेधाश्रीर्वर्द्धते शिशोः । वचाह्यग्निशिखावासाशुण्ठीकृष्णानिशागदं ।। २८३.

लहान मुलाच्या वाणी, रूप आणि गुणांनी त्याचं आयुष्य, बुद्धी आणि समृद्धी वाढते. वाणीच्या आरोग्यासाठी, जिथे अग्नीची ज्वाळा वसते, सुंठ, काळी मिरी आणि पिंपळी उपयुक्त आहेत.

सयष्टिसैन्धवं बालः प्रातर्मेघाकरं विवेत् । देवदारुमहाशिग्रुफलत्रयपयोमुचां ।। २८३.

लहान मुलाने सकाळी मधात सैंधव मीठ मिसळून, देवदारूचं फळ, मोठी मुळा, त्रिफळा आणि दूधाचे रस यांचा स्वाद घ्यावा.

क्काथः सकृष्णा मृद्वीका कल्कः सर्वान् कृमीन्‌हरेत् । त्रिफलाभृङ्गविश्वानां रसेषु मधुसर्पिषोः ।। २८३.

कठ, काळ्या मनुका आणि मृद्विकेचा काढा सगळ्या जंतांना दूर करतो. त्रिफळा, भृंगराज आणि विश्वा यांच्या रसात मध आणि तूप घालून दिल्यास तेही उपयुक्त ठरतात.

मेषीक्षीरे च गोमूत्रे सिक्तं रोगे हितं शिशोः । नासारक्तहरो नस्याद्‌दुर्व्वारस इहोत्तमः ।। २८३.

मेंढीचं दूध आणि गोमूत्र एकत्र शिंपडल्यास मुलाच्या आजारावर उपयोग होतो. नाकातून दुर्वा रस टाकल्यास नाकातून रक्त येणं थांबतं.

लशुनार्द्रकशिग्रूणां रसः कर्णस्य पूरणम् । तैलमार्द्रकजात्यं वा शूलहा चौष्ठरोगनुत् ।। २८३.

लसूण, ओलं आले आणि मुळ्याचा रस कानात घातल्यास किंवा आले आणि जातीपासून केलेलं तेल लावल्यास वेदना कमी होतात आणि ओठांचे रोग बरे होतात.

जातीपत्रं फलं व्योषं कवलं मूत्रकं निशा । दुग्धक्काथेऽभयाकल्के सिद्धं तैलं द्वलिजार्त्तिनुत् ।। २८३.

जातीचं पान, तिचं फळ, त्रिकटू, कवल, मूत्र आणि हळद, हरितकीच्या काढ्यात आणि अभयाच्या लेपात शिजवलेलं तेल दात आणि हिरड्यांचे आजार बरे करतं.

धान्याम्बु नारिकेलं गोमूत्रं क्रमूकविश्वयुक् । क्काथितं कबलं कार्य्यमधिजिह्वाधिशान्तये ।। २८३.

धान्याचं पाणी, नारळ, गोमूत्र, क्रमुक आणि विश्वा हे सर्व एकत्र उकळून त्याचा कवल केल्यास जीभ आणि तोंडाचे आजार कमी होतात.

साधितं लाङ्गलीकल्के तैलं निर्गुण्डिकारसैः । गण्डमालागलगण्डौ नाशयेन्नस्यकर्मणा ।। २८३.

लांगळीच्या लेपात आणि निर्गुंडीच्या रसात शिजवलेलं तेल नस्याने घेतल्यास गंडमाळा आणि गाठी नष्ट होतात.