अग्निपुराणम्

शीतवीर्य्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाः प्रकीर्त्तिताः । गुडुची तत्र तिक्तापि भवत्युष्णातिवीर्यतः ।। २८१.

ज्या औषधी थंड वीर्याच्या आहेत, त्या वेगळ्या सांगितल्या आहेत; उर्वरित सर्व उष्ण आहेत. गुळवेल कडू असली तरी ती फार उष्ण गुणाची मानली जाते.

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद । मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्त्तितः ।। २८१.

पथ्य तुरट असली तरी उष्ण असते; मध आणि मांस हेही उष्ण मानले जातात.

लवणो मधुरश्चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ । अम्लोष्णश्च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः ।। २८१.

मीठ आणि गोड यांचा विपाक गोड असतो असं मानलं जातं; आंबट उष्ण असतो, आणि उर्वरित सर्व तिखट विपाकाचे असतात.

वीर्य्यपाके विपर्य्यस्ते प्रभावात्तत्र निश्चयः । मधुरोऽपि कटुः पाके यच्चः क्षौद्रं प्रकीर्त्तितं ।। २८१.

वीर्य आणि विपाक यात विरोध असला, तर प्रभाव निर्णायक ठरतो; मध गोड असलं तरी त्याचा विपाक तिखट मानला जातो.

क्काथयेत् षोडशगुणं पिवेद्‌द्रव्याच्चतुर्गुणम् । कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत् ।। २८१.

काढा करताना सोळा पट पाणी घेऊन उकळावं आणि द्रव्याच्या चार पट प्रमाणात प्यावं; जिथे ठराविक नियम नाही, तिथे हा उपाय आहे.

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं । द्रव्यतुल्यं समुद्‌धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्‌बुधः ।। २८१.

स्नेहपाकासाठी काढ्यात पाणी द्रव्याच्या चार पट घ्यावं; काढा द्रव्याइतका राहिल्यावर त्यात तेल घालावं.

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् । तोयवर्ज्जन्तु यद्‌द्रव्यं स्नेहद्रब्यं तथा भवेत् ।। २८१.

द्रव्याचं प्रमाण जितकं, तितकंच तेल घालावं; ज्या द्रव्याला पाणी लागत नाही, त्यात तेलही तसंच प्रमाणात घ्यावं.

संवर्त्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्त्तितः । तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत ।। २८१.१२ स्वच्छमल्पौषधं क्काथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् । अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं ।। २८१.

तेलात औषध शिजवण्याची पद्धत सांगितली आहे; हेच प्रमाण लेह्यांसाठीही लागू होतं, सुश्रुत.

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना । वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा ।। २८१.

हे मध्यम प्रमाण मानलं जातं; यात बदल नाही. वय, काळ, ताकद, पचनशक्ती, प्रदेश, द्रव्य आणि आजार यांचा विचार करावा.

समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत् । सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्द्धनाः ।। २८१.

हे सर्व लक्षात घेऊन, प्रमाण ठरवावं. स्वादांमध्ये सौम्य स्वाद शरीरधातू वाढवतात असं ओळखावं.

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्द्धनाः । दोषाणाञ्चैव धातूना द्रव्यं समगुणन्तु यत् ।। २८१.

विशेषतः गोड स्वाद शरीरधातू वाढवतात; आणि ज्या द्रव्याचे गुण दोष आणि धातू दोन्हीसाठी सारखे असतात.

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् । उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहेऽस्मिन्मनुजोत्तम ।। २८१.

असं द्रव्य वाढीसाठी योग्य आहे; उलट गुण असलेलं द्रव्य क्षय घडवते. शरीराचे तीन आधार सांगितले आहेत, श्रेष्ठ पुरुषा.

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् । असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात् ।। २८१.

अन्न, मैथुन आणि झोप—यांचा नेहमी योग्य विचार करावा. खूपच टाळलं किंवा अतिवापर केलं, तर शरीराचा नाश होतो.

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थूलदेहस्य कर्षणम् । रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः ।। २८१.

शरीर कृश असेल तर पोषण करावे, स्थूल असेल तर त्याचे वजन कमी करावे, आणि मध्यम शरीर असेल तर त्याची योग्य निगा राखावी. शरीराच्या या तीन प्रकारांची ही ओळख आहे.

उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं । हिताशीच मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत् ।। २८१.

दोन उपाय सांगितले आहेत — तृप्ती आणि अल्पाहार. तसेच, नेहमी हितकर, मोजके आणि पचन झाल्यावरच जेवावे.

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना । रसः कल्कः श्रृतः शीतः फाण्टश्च मनुजोत्तम ।। २८१.

औषधी वनस्पती तयार करण्याचे पाच प्रकार आहेत — रस, कळक, उकड, थंड गाळ, आणि फांट, हे श्रेष्ठ पुरुषा.

रसश्च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोड़िताद्‌ भवेत् । क्कथितश्च श्रृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां ।। २८१.

रस म्हणजे पिळून काढलेला अर्क, कळक म्हणजे वाटून बनवलेली पेस्ट, उकड म्हणजे उकळवलेले, आणि थंड गाळ म्हणजे रात्रभर ठेवलेले.

सद्योभिश्रृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते । करणानां शतञ्चैव षष्टिश्चैवाधिका स्मृता ।। २८१.

जे लगेच उकडून गाळले जाते त्याला फांट म्हणतात. औषधी तयार करण्याचे शंभरसाठ प्रकार सांगितले आहेत.

यो वेत्ति स ह्यजेयः स्यात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः । आहारशुद्धिरगन्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां ।। २८१.

जो हे सर्व जाणतो तो कुणीही जिंकू शकत नाही, आणि तो योग्य प्रकारे वापरू शकतो. अन्नाची शुद्धता अग्नीच्या हितासाठी आहे, आणि अग्नी हेच माणसांचे बळ आहे.

ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां । जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां ।। २८१.

त्रिफळा आणि सैंधव घालून घ्यावे, किंवा सैंधवयुक्त मांसाचा रस, दही, दूध आणि धान्य यांचा योग्य प्रकारे सेवन करावा.

रसाधिकं समं कुर्य्यान्नरो वाताधिकोऽपि वा । निदाघे मर्द्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु ।। २८१.

शरीरात द्रव जास्त असेल तर तो सम करावा, जरी वात जास्त असला तरी. उन्हाळ्यात मालिश करावे, आणि हिवाळ्यात अधिक आणि जोरात मालिश करावे.

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं । त्वचन्तु प्रथमं मर्द्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं ।। २८१.

वसंत ऋतूत मध्यम मालिश करावे, उन्हाळ्यात जोरात मालिश करावे. प्रथम त्वचेचे मालिश करावे, मग अंगाचे एकेक करून.

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं । स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी ।। २८१.

शरीरात स्नायू, रक्त आणि मांस हे ठळक दिसतात; तसेच खांदे, बाहू, पोटऱ्या आणि गुडघेही.

अरिवन्‌मर्द्दयेत् प्राज्ञो जत्रु वक्षश्च पूर्ववत् । अङ्गसन्धिषु सर्व्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा ।। २८१.

ज्ञानी माणसाने मानेचे आणि छातीचे मालिश पूर्वीप्रमाणे करावे, आणि सर्व सांध्यांना नीट दाबून मालिश करावे.

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् । नाजीर्णे तु श्रमं कुर्य्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः ।। २८१.

अंगातील सांधे हळूहळू ताणावेत, पण जोरात किंवा अचानक नाही. अन्न न पचल्यावर, किंवा जेवल्यावर, प्यायल्यानंतर श्रम करू नये.

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊद्‌र्ध्वन्तु प्रहरार्द्धके । व्यायामं नैव कर्त्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत् ।। २८१.

दिवसाच्या चौथ्या भागात किंवा दीड प्रहरानंतर व्यायाम करू नये. एकदाच थंड पाण्याने स्नान करावे.

वार्य्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्‌धृदा श्वासन्न धारयेत् । व्यायामश्च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्द्दनम् ।। २९१.

गरम पाण्याने श्रम करू नये, आणि श्वास धरून ठेवू नये. व्यायामामुळे कफ कमी होतो, आणि मालिशामुळे वात कमी होतो.

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः । आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः ।। २९१.

स्नान केल्याने पित्त कमी होते, आणि त्यानंतर सूर्यप्रकाशात बसणे हितकारक असते. जे सुरुवातीला सूर्यप्रकाशात व्यायाम करतात त्यांना त्रास होत नाही.

धन्वन्तरिरुवाच सिही शटी निशायुग्मं वत्सकं क्वाथसेवनं । शिशोः सर्व्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु शस्यते ।। २८३.

धन्वंतरी म्हणाले — सिही, शटी, दोन प्रकारच्या निशा, आणि वत्सक यांचा काढा लहान मुलांना अतिसार किंवा दूध बिघडल्यावर द्यावा.