अग्निपुराणम्

श्लेष्मा प्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः । वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्ष्णैः ।। २८०.

कफ आळशी लोकांमध्ये वाढतो; वायू व इतर दोषांपासून होणारे आजार ओळखून, त्यांच्या लक्षणांनुसार त्यांना शांत करावं.

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा । जृम्भणं लोमहर्षश्च वातिकव्याधिलक्षणम् ।। २८०.

हाड तुटणे, तोंडात तुरटपणा, तोंड कोरडं पडणं, जांभई येणं आणि अंगावर शहारे येणं हे वायूच्या आजाराची लक्षणं आहेत.

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे । तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम् ।। २८०.

नखं, डोळे आणि शिरा पिवळ्या होणं, तोंड कडू लागणं, तहान, जळजळ आणि उष्णता ही पित्ताच्या आजाराची चिन्हं आहेत.

आलस्यञ्च प्रसेकश्च गुरुता मधुरास्यता । उष्णाभिलाषिता चेति श्लेष्मिकव्याधिलक्षणम् ।। २८०.

आळस, तोंडातून पाणी सुटणं, जडपणा, तोंड गोड लागणं आणि उष्णतेची इच्छा असणं ही कफाच्या आजाराची लक्षणं आहेत.

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् । आज्यं क्षीरांसिताद्यं च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत् ।। २८०.

तेलकट, गरम अन्न, अभ्यंग, तेल पिणं आणि अशा गोष्टी वायू शांत करतात; तूप, दूध आणि चंद्राच्या किरणांनी थंड झालेल्या गोष्टी पित्त शांत करतात.

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् । सर्वरोगप्रशान्त्यै स्याद्विष्णोर्ध्यानञ्च चपूजनम् ।। २८०.

मध, त्रिफळेचं तेल, व्यायाम आणि अशा सवयी कफ कमी करतात; सर्व आजार शांत करण्यासाठी विष्णूचं ध्यान आणि पूजा हेदेखील उपयोगी आहेत.

धन्वन्तरिरुवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं श्रृणु । रसवीर्य्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः ।। २८१.

धन्वंतरी म्हणाले: औषधांच्या रस वगैरे गुणधर्म मी सांगतो, ऐक. ज्याला रस, वीर्य आणि विपाक यांचं ज्ञान आहे, तो राजांसह इतरांचं रक्षण करू शकतो.

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्त्तिताः । कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज ।। २८१.

गोड, आंबट आणि खारट हे स्वाद सोमापासून उत्पन्न होतात असं सांगितलं आहे; तर कडू, तिखट आणि तुरट हे स्वाद अग्नीपासून येतात, हे लक्षात ठेव.

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्‌वम्ल्लवणआत्मकः । द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च ।। २८१.

द्रव्याचा विपाक तीन प्रकारचा असतो—तिखट, आंबट किंवा खारट. वीर्य दोन प्रकारचं सांगितलं आहे—उष्ण आणि थंड.

अनिर्देश्यप्रभावश्च ओषधीनां द्विजोत्तम । मधुरश्च कषायश्च तिक्तश्चैव तथा रसः ।। २८१.

औषधींचा प्रभाव कधी कधी सांगता येत नाही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण. त्यांचे स्वाद गोड, तुरट आणि कडू असे आहेत.

शीतवीर्य्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाः प्रकीर्त्तिताः । गुडुची तत्र तिक्तापि भवत्युष्णातिवीर्यतः ।। २८१.

ज्या औषधी थंड वीर्याच्या आहेत, त्या वेगळ्या सांगितल्या आहेत; उर्वरित सर्व उष्ण आहेत. गुळवेल कडू असली तरी ती फार उष्ण गुणाची मानली जाते.

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद । मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्त्तितः ।। २८१.

पथ्य तुरट असली तरी उष्ण असते; मध आणि मांस हेही उष्ण मानले जातात.

लवणो मधुरश्चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ । अम्लोष्णश्च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः ।। २८१.

मीठ आणि गोड यांचा विपाक गोड असतो असं मानलं जातं; आंबट उष्ण असतो, आणि उर्वरित सर्व तिखट विपाकाचे असतात.

वीर्य्यपाके विपर्य्यस्ते प्रभावात्तत्र निश्चयः । मधुरोऽपि कटुः पाके यच्चः क्षौद्रं प्रकीर्त्तितं ।। २८१.

वीर्य आणि विपाक यात विरोध असला, तर प्रभाव निर्णायक ठरतो; मध गोड असलं तरी त्याचा विपाक तिखट मानला जातो.

क्काथयेत् षोडशगुणं पिवेद्‌द्रव्याच्चतुर्गुणम् । कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत् ।। २८१.

काढा करताना सोळा पट पाणी घेऊन उकळावं आणि द्रव्याच्या चार पट प्रमाणात प्यावं; जिथे ठराविक नियम नाही, तिथे हा उपाय आहे.

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं । द्रव्यतुल्यं समुद्‌धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्‌बुधः ।। २८१.

स्नेहपाकासाठी काढ्यात पाणी द्रव्याच्या चार पट घ्यावं; काढा द्रव्याइतका राहिल्यावर त्यात तेल घालावं.

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् । तोयवर्ज्जन्तु यद्‌द्रव्यं स्नेहद्रब्यं तथा भवेत् ।। २८१.

द्रव्याचं प्रमाण जितकं, तितकंच तेल घालावं; ज्या द्रव्याला पाणी लागत नाही, त्यात तेलही तसंच प्रमाणात घ्यावं.

संवर्त्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्त्तितः । तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत ।। २८१.१२ स्वच्छमल्पौषधं क्काथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् । अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं ।। २८१.

तेलात औषध शिजवण्याची पद्धत सांगितली आहे; हेच प्रमाण लेह्यांसाठीही लागू होतं, सुश्रुत.

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना । वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा ।। २८१.

हे मध्यम प्रमाण मानलं जातं; यात बदल नाही. वय, काळ, ताकद, पचनशक्ती, प्रदेश, द्रव्य आणि आजार यांचा विचार करावा.

समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत् । सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्द्धनाः ।। २८१.

हे सर्व लक्षात घेऊन, प्रमाण ठरवावं. स्वादांमध्ये सौम्य स्वाद शरीरधातू वाढवतात असं ओळखावं.

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्द्धनाः । दोषाणाञ्चैव धातूना द्रव्यं समगुणन्तु यत् ।। २८१.

विशेषतः गोड स्वाद शरीरधातू वाढवतात; आणि ज्या द्रव्याचे गुण दोष आणि धातू दोन्हीसाठी सारखे असतात.

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् । उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहेऽस्मिन्मनुजोत्तम ।। २८१.

असं द्रव्य वाढीसाठी योग्य आहे; उलट गुण असलेलं द्रव्य क्षय घडवते. शरीराचे तीन आधार सांगितले आहेत, श्रेष्ठ पुरुषा.

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् । असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात् ।। २८१.

अन्न, मैथुन आणि झोप—यांचा नेहमी योग्य विचार करावा. खूपच टाळलं किंवा अतिवापर केलं, तर शरीराचा नाश होतो.

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थूलदेहस्य कर्षणम् । रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः ।। २८१.

शरीर कृश असेल तर पोषण करावे, स्थूल असेल तर त्याचे वजन कमी करावे, आणि मध्यम शरीर असेल तर त्याची योग्य निगा राखावी. शरीराच्या या तीन प्रकारांची ही ओळख आहे.

उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं । हिताशीच मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत् ।। २८१.

दोन उपाय सांगितले आहेत — तृप्ती आणि अल्पाहार. तसेच, नेहमी हितकर, मोजके आणि पचन झाल्यावरच जेवावे.

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना । रसः कल्कः श्रृतः शीतः फाण्टश्च मनुजोत्तम ।। २८१.

औषधी वनस्पती तयार करण्याचे पाच प्रकार आहेत — रस, कळक, उकड, थंड गाळ, आणि फांट, हे श्रेष्ठ पुरुषा.

रसश्च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोड़िताद्‌ भवेत् । क्कथितश्च श्रृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां ।। २८१.

रस म्हणजे पिळून काढलेला अर्क, कळक म्हणजे वाटून बनवलेली पेस्ट, उकड म्हणजे उकळवलेले, आणि थंड गाळ म्हणजे रात्रभर ठेवलेले.

सद्योभिश्रृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते । करणानां शतञ्चैव षष्टिश्चैवाधिका स्मृता ।। २८१.

जे लगेच उकडून गाळले जाते त्याला फांट म्हणतात. औषधी तयार करण्याचे शंभरसाठ प्रकार सांगितले आहेत.

यो वेत्ति स ह्यजेयः स्यात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः । आहारशुद्धिरगन्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां ।। २८१.

जो हे सर्व जाणतो तो कुणीही जिंकू शकत नाही, आणि तो योग्य प्रकारे वापरू शकतो. अन्नाची शुद्धता अग्नीच्या हितासाठी आहे, आणि अग्नी हेच माणसांचे बळ आहे.