अग्निपुराणम्

प्रकोपोत्तरके काले रामस्तेषां प्रकीर्त्तितः । अतिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च ।। २८०.

दोष वाढून गेल्यावर जो काळ येतो, त्याला शांतीचा काळ म्हणतात; हे अति खाण्याने किंवा उपाशी राहिल्याने होतं, हे सांगितलं आहे.

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः । अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत् ।। २८०.

सर्व आजार हे नैसर्गिक वेग दडपल्याने किंवा जबरदस्तीने सोडल्याने होतात; पोटात दोन भाग अन्नाने आणि एक भाग पाण्याने भरावा.

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् । व्याधेर्न्निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम् ।। २८०.

पोटात वायू व इतर दोषांसाठी थोडी जागा सोडावी; आजाराचं कारण जसं असेल, तसं उलट औषध घ्यावं.

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्त्तितम् । नाभेरुद्‌र्ध्वमधश्चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च ।। २८०.

हे असंच करावं, मी इथे सारांश सांगितला आहे: नाभीच्या वर, खाली, तसेच गुदद्वार आणि कंबरेच्या भागात.

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्त्तितं । तथापि सर्वगाश्चैते देहे वायुर्विशेषतः ।। २८०.

शक्ती, रक्त, पित्त आणि वायू यांची शरीरातली ठिकाणं सांगितली आहेत; तरीही हे सगळे शरीरभर पसरलेले असतात, विशेषतः वायू.

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् । कृशोऽल्पकेशश्चपलो बहुवाग्विषमानलः ।। २८०.

शरीराच्या मध्यभागी हृदय हे मनाचं स्थान मानलं जातं; जो माणूस कृश, कमी केस असलेला, चंचल, खूप बोलणारा आणि अपचनाचा आहे.

व्योमगश्च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते । अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः ।। २८०.

ज्याची प्रकृती वायूची आहे, तो स्वप्नात आकाशात फिरतो; लवकर पांढरे केस येणारा, चिडका, घाम येणारा आणि गोड पदार्थ आवडणारा असतो.

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिको नरः । तामसा राजसाश्चैव सात्विकाश्च तता स्मृता ।। २८०.

स्वप्नात तेजस्वी वस्तू पाहणारा माणूस पित्त प्रकृतीचा असतो; तामस, राजस आणि सात्त्विक लोकही असेच ओळखले जातात.

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः । तामसा राजसाश्चैव सात्विकाश्च तथा स्मृताः ।। २८०.३९ मनुष्या मुनिशार्दूल वातपित्तकफात्मकाः । रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्म्मप्रवर्त्तनैः ।। २८०.

स्वप्नात स्वच्छ ढग पाहणारा माणूस कफ प्रकृतीचा असतो; तामस, राजस आणि सात्त्विक लोकही तसेच ओळखले जातात.

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा कद्विज । अत्यम्बुपानगुर्व्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम ।। २८०.

पित्त भीतीमुळे, जास्त पाणी प्यायल्याने, जड अन्न खाल्ल्याने आणि खाऊन लगेच झोपल्याने वाढतं.

श्लेष्मा प्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः । वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्ष्णैः ।। २८०.

कफ आळशी लोकांमध्ये वाढतो; वायू व इतर दोषांपासून होणारे आजार ओळखून, त्यांच्या लक्षणांनुसार त्यांना शांत करावं.

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा । जृम्भणं लोमहर्षश्च वातिकव्याधिलक्षणम् ।। २८०.

हाड तुटणे, तोंडात तुरटपणा, तोंड कोरडं पडणं, जांभई येणं आणि अंगावर शहारे येणं हे वायूच्या आजाराची लक्षणं आहेत.

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे । तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम् ।। २८०.

नखं, डोळे आणि शिरा पिवळ्या होणं, तोंड कडू लागणं, तहान, जळजळ आणि उष्णता ही पित्ताच्या आजाराची चिन्हं आहेत.

आलस्यञ्च प्रसेकश्च गुरुता मधुरास्यता । उष्णाभिलाषिता चेति श्लेष्मिकव्याधिलक्षणम् ।। २८०.

आळस, तोंडातून पाणी सुटणं, जडपणा, तोंड गोड लागणं आणि उष्णतेची इच्छा असणं ही कफाच्या आजाराची लक्षणं आहेत.

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् । आज्यं क्षीरांसिताद्यं च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत् ।। २८०.

तेलकट, गरम अन्न, अभ्यंग, तेल पिणं आणि अशा गोष्टी वायू शांत करतात; तूप, दूध आणि चंद्राच्या किरणांनी थंड झालेल्या गोष्टी पित्त शांत करतात.

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् । सर्वरोगप्रशान्त्यै स्याद्विष्णोर्ध्यानञ्च चपूजनम् ।। २८०.

मध, त्रिफळेचं तेल, व्यायाम आणि अशा सवयी कफ कमी करतात; सर्व आजार शांत करण्यासाठी विष्णूचं ध्यान आणि पूजा हेदेखील उपयोगी आहेत.

धन्वन्तरिरुवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं श्रृणु । रसवीर्य्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः ।। २८१.

धन्वंतरी म्हणाले: औषधांच्या रस वगैरे गुणधर्म मी सांगतो, ऐक. ज्याला रस, वीर्य आणि विपाक यांचं ज्ञान आहे, तो राजांसह इतरांचं रक्षण करू शकतो.

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्त्तिताः । कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज ।। २८१.

गोड, आंबट आणि खारट हे स्वाद सोमापासून उत्पन्न होतात असं सांगितलं आहे; तर कडू, तिखट आणि तुरट हे स्वाद अग्नीपासून येतात, हे लक्षात ठेव.

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्‌वम्ल्लवणआत्मकः । द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च ।। २८१.

द्रव्याचा विपाक तीन प्रकारचा असतो—तिखट, आंबट किंवा खारट. वीर्य दोन प्रकारचं सांगितलं आहे—उष्ण आणि थंड.

अनिर्देश्यप्रभावश्च ओषधीनां द्विजोत्तम । मधुरश्च कषायश्च तिक्तश्चैव तथा रसः ।। २८१.

औषधींचा प्रभाव कधी कधी सांगता येत नाही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण. त्यांचे स्वाद गोड, तुरट आणि कडू असे आहेत.

शीतवीर्य्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाः प्रकीर्त्तिताः । गुडुची तत्र तिक्तापि भवत्युष्णातिवीर्यतः ।। २८१.

ज्या औषधी थंड वीर्याच्या आहेत, त्या वेगळ्या सांगितल्या आहेत; उर्वरित सर्व उष्ण आहेत. गुळवेल कडू असली तरी ती फार उष्ण गुणाची मानली जाते.

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद । मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्त्तितः ।। २८१.

पथ्य तुरट असली तरी उष्ण असते; मध आणि मांस हेही उष्ण मानले जातात.

लवणो मधुरश्चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ । अम्लोष्णश्च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः ।। २८१.

मीठ आणि गोड यांचा विपाक गोड असतो असं मानलं जातं; आंबट उष्ण असतो, आणि उर्वरित सर्व तिखट विपाकाचे असतात.

वीर्य्यपाके विपर्य्यस्ते प्रभावात्तत्र निश्चयः । मधुरोऽपि कटुः पाके यच्चः क्षौद्रं प्रकीर्त्तितं ।। २८१.

वीर्य आणि विपाक यात विरोध असला, तर प्रभाव निर्णायक ठरतो; मध गोड असलं तरी त्याचा विपाक तिखट मानला जातो.

क्काथयेत् षोडशगुणं पिवेद्‌द्रव्याच्चतुर्गुणम् । कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत् ।। २८१.

काढा करताना सोळा पट पाणी घेऊन उकळावं आणि द्रव्याच्या चार पट प्रमाणात प्यावं; जिथे ठराविक नियम नाही, तिथे हा उपाय आहे.

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं । द्रव्यतुल्यं समुद्‌धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्‌बुधः ।। २८१.

स्नेहपाकासाठी काढ्यात पाणी द्रव्याच्या चार पट घ्यावं; काढा द्रव्याइतका राहिल्यावर त्यात तेल घालावं.

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् । तोयवर्ज्जन्तु यद्‌द्रव्यं स्नेहद्रब्यं तथा भवेत् ।। २८१.

द्रव्याचं प्रमाण जितकं, तितकंच तेल घालावं; ज्या द्रव्याला पाणी लागत नाही, त्यात तेलही तसंच प्रमाणात घ्यावं.

संवर्त्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्त्तितः । तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत ।। २८१.१२ स्वच्छमल्पौषधं क्काथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् । अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं ।। २८१.

तेलात औषध शिजवण्याची पद्धत सांगितली आहे; हेच प्रमाण लेह्यांसाठीही लागू होतं, सुश्रुत.

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना । वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा ।। २८१.

हे मध्यम प्रमाण मानलं जातं; यात बदल नाही. वय, काळ, ताकद, पचनशक्ती, प्रदेश, द्रव्य आणि आजार यांचा विचार करावा.