अग्निपुराणम्

वीर्य्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः । प्रभावतस्तथा कर्म्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत ।। २८०.

ज्या पदार्थांचं वीर्य उष्ण असतं, ते कफ आणि वायू नष्ट करतात; ज्या पदार्थांचं वीर्य थंड असतं, ते पित्त नष्ट करतात; त्यांच्या स्वभावामुळे आणि कृतीमुळे हे परिणाम होतात, हे सुश्रुत.

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् । चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्त्तिताः ।। २८०.

हिवाळ्यात, वसंतात आणि उन्हाळ्यात, या अनुक्रमे कफाची साठवण, वाढ आणि शमन होतं असं सांगितलं आहे.

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत । चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्त्तिताः ।। २८०.

उन्हाळ्यात, पावसाळ्यात, रात्री आणि शरद ऋतूत, हे सुश्रुत, वायूची साठवण, वाढ आणि शमन होतं असं सांगितलं आहे.

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् । चयप्रकोपप्रशमास्तथा पित्तस्य कीर्त्तिताः ।। २८०.

पावसाळ्यात, शरद ऋतूत आणि हेमंतात, या अनुक्रमे पित्ताची साठवण, वाढ आणि शमन होतं असं सांगितलं आहे.

वर्षादयो विसर्गास्तु हेमन्ताद्यास्तथा त्रयः । शिशिराद्यास्तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः ।। २८०.

पावसाळ्यापासून सुरू होणारे ऋतू आणि हेमंतापासून सुरू होणारे तीन ऋतू हे विसर्गस्वरूप आहेत; शिशिरापासून सुरू होणारे आणि उन्हाळ्यापर्यंतचे तीन ऋतू हे ग्रहणस्वरूप आहेत.

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्त्तितम् । वर्षादीस्त्रीनृतून् सोमश्चरन् पर्य्यायशो रसान् ।। २८०.

चंद्राचा प्रभाव विसर्ग देणारा आहे, तर सूर्याचा ग्रहण करणारा मानला जातो; चंद्र पावसाळ्यापासून तीन ऋतूंमध्ये फिरताना वेगवेगळे रस निर्माण करतो.

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् । शिशिरादीनृतूनर्कश्चरन् पर्य्यायशो रसान् ।। २८०.

तो अनुक्रमे आंबट, खारट आणि गोड हे तीन रस निर्माण करतो; सूर्य शिशिरापासून सुरू होणाऱ्या ऋतूंमध्ये फिरताना वेगवेगळे रस निर्माण करतो.

विवर्द्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् । यथा रजन्यो वर्द्धन्ते बलमेकं हि वर्द्धते ।। २८०.

कडू, तुरट आणि तिखट चवी हळूहळू वाढवत जाव्यात, जसं शरीरातील दोष वाढतात; कारण एकाच शक्तीचं वाढणं होतं.

क्रमशोऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते । रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश्च तथैव च ।। २८०.

माणसांमध्ये दोष कमी होत गेले की, तेही हळूहळू कमी होतात; रात्री, दिवस आणि वय यांसोबत हे घडतं.

आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः । प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः ।। २८०.

सुरुवात, मधला काळ आणि शेवट या वेळी कफ, पित्त आणि वायू हे त्रास देतात; त्यांच्या वाढीची सुरुवात त्रास सुरू होताच होते, असं मानलं जातं.

प्रकोपोत्तरके काले रामस्तेषां प्रकीर्त्तितः । अतिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च ।। २८०.

दोष वाढून गेल्यावर जो काळ येतो, त्याला शांतीचा काळ म्हणतात; हे अति खाण्याने किंवा उपाशी राहिल्याने होतं, हे सांगितलं आहे.

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः । अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत् ।। २८०.

सर्व आजार हे नैसर्गिक वेग दडपल्याने किंवा जबरदस्तीने सोडल्याने होतात; पोटात दोन भाग अन्नाने आणि एक भाग पाण्याने भरावा.

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् । व्याधेर्न्निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम् ।। २८०.

पोटात वायू व इतर दोषांसाठी थोडी जागा सोडावी; आजाराचं कारण जसं असेल, तसं उलट औषध घ्यावं.

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्त्तितम् । नाभेरुद्‌र्ध्वमधश्चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च ।। २८०.

हे असंच करावं, मी इथे सारांश सांगितला आहे: नाभीच्या वर, खाली, तसेच गुदद्वार आणि कंबरेच्या भागात.

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्त्तितं । तथापि सर्वगाश्चैते देहे वायुर्विशेषतः ।। २८०.

शक्ती, रक्त, पित्त आणि वायू यांची शरीरातली ठिकाणं सांगितली आहेत; तरीही हे सगळे शरीरभर पसरलेले असतात, विशेषतः वायू.

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् । कृशोऽल्पकेशश्चपलो बहुवाग्विषमानलः ।। २८०.

शरीराच्या मध्यभागी हृदय हे मनाचं स्थान मानलं जातं; जो माणूस कृश, कमी केस असलेला, चंचल, खूप बोलणारा आणि अपचनाचा आहे.

व्योमगश्च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते । अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः ।। २८०.

ज्याची प्रकृती वायूची आहे, तो स्वप्नात आकाशात फिरतो; लवकर पांढरे केस येणारा, चिडका, घाम येणारा आणि गोड पदार्थ आवडणारा असतो.

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिको नरः । तामसा राजसाश्चैव सात्विकाश्च तता स्मृता ।। २८०.

स्वप्नात तेजस्वी वस्तू पाहणारा माणूस पित्त प्रकृतीचा असतो; तामस, राजस आणि सात्त्विक लोकही असेच ओळखले जातात.

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः । तामसा राजसाश्चैव सात्विकाश्च तथा स्मृताः ।। २८०.३९ मनुष्या मुनिशार्दूल वातपित्तकफात्मकाः । रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्म्मप्रवर्त्तनैः ।। २८०.

स्वप्नात स्वच्छ ढग पाहणारा माणूस कफ प्रकृतीचा असतो; तामस, राजस आणि सात्त्विक लोकही तसेच ओळखले जातात.

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा कद्विज । अत्यम्बुपानगुर्व्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम ।। २८०.

पित्त भीतीमुळे, जास्त पाणी प्यायल्याने, जड अन्न खाल्ल्याने आणि खाऊन लगेच झोपल्याने वाढतं.

श्लेष्मा प्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः । वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्ष्णैः ।। २८०.

कफ आळशी लोकांमध्ये वाढतो; वायू व इतर दोषांपासून होणारे आजार ओळखून, त्यांच्या लक्षणांनुसार त्यांना शांत करावं.

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा । जृम्भणं लोमहर्षश्च वातिकव्याधिलक्षणम् ।। २८०.

हाड तुटणे, तोंडात तुरटपणा, तोंड कोरडं पडणं, जांभई येणं आणि अंगावर शहारे येणं हे वायूच्या आजाराची लक्षणं आहेत.

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे । तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम् ।। २८०.

नखं, डोळे आणि शिरा पिवळ्या होणं, तोंड कडू लागणं, तहान, जळजळ आणि उष्णता ही पित्ताच्या आजाराची चिन्हं आहेत.

आलस्यञ्च प्रसेकश्च गुरुता मधुरास्यता । उष्णाभिलाषिता चेति श्लेष्मिकव्याधिलक्षणम् ।। २८०.

आळस, तोंडातून पाणी सुटणं, जडपणा, तोंड गोड लागणं आणि उष्णतेची इच्छा असणं ही कफाच्या आजाराची लक्षणं आहेत.

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् । आज्यं क्षीरांसिताद्यं च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत् ।। २८०.

तेलकट, गरम अन्न, अभ्यंग, तेल पिणं आणि अशा गोष्टी वायू शांत करतात; तूप, दूध आणि चंद्राच्या किरणांनी थंड झालेल्या गोष्टी पित्त शांत करतात.

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् । सर्वरोगप्रशान्त्यै स्याद्विष्णोर्ध्यानञ्च चपूजनम् ।। २८०.

मध, त्रिफळेचं तेल, व्यायाम आणि अशा सवयी कफ कमी करतात; सर्व आजार शांत करण्यासाठी विष्णूचं ध्यान आणि पूजा हेदेखील उपयोगी आहेत.

धन्वन्तरिरुवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं श्रृणु । रसवीर्य्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः ।। २८१.

धन्वंतरी म्हणाले: औषधांच्या रस वगैरे गुणधर्म मी सांगतो, ऐक. ज्याला रस, वीर्य आणि विपाक यांचं ज्ञान आहे, तो राजांसह इतरांचं रक्षण करू शकतो.

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्त्तिताः । कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज ।। २८१.

गोड, आंबट आणि खारट हे स्वाद सोमापासून उत्पन्न होतात असं सांगितलं आहे; तर कडू, तिखट आणि तुरट हे स्वाद अग्नीपासून येतात, हे लक्षात ठेव.

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्‌वम्ल्लवणआत्मकः । द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च ।। २८१.

द्रव्याचा विपाक तीन प्रकारचा असतो—तिखट, आंबट किंवा खारट. वीर्य दोन प्रकारचं सांगितलं आहे—उष्ण आणि थंड.