अग्निपुराणम्

ज्ञात्वा चिकित्सितं कुर्य्याद्‌भेषजस्य तथा बलम् । तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्द्भन्दारुणोग्रकम् ।। २८०.

सर्व गोष्टी समजून घेतल्यावर, औषधाची ताकद लक्षात घेऊनच उपचार करावा. रिक्ता नावाचा तिथी, मंगळवार, आणि मूल, भरणी, कृत्तिका या नक्षत्रांना टाळावं.

हरिगोद्विजचन्द्रार्क्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च । श्रृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत् ।। २८०.

हरी, गाई, ब्राह्मण, चंद्र, सूर्य आणि देव यांची योग्य रीतीने पूजा करून, हे विद्वान, हा मंत्र ऐक आणि मग औषध द्यायला सुरुवात कर.

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्क्काऽनिलानलाः । ऋषयश्चौषधिग्रामा भूतसकङ्घाश्च पान्तु ते ।। २८०.

ब्रह्मा, दक्ष, अश्विनी कुमार, रुद्र, इंद्र, पृथ्वी, चंद्र, सूर्य, वारा, अग्नी, ऋषी, औषधी वनस्पतींचे समूह, भूत आणि रक्षण करणारे हे सर्व तुझं रक्षण करो.

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा । सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ।। २८०.

जसं ऋषींसाठी रसायन, देवांसाठी अमृत आणि उत्तम नागांसाठी श्रेष्ठ औषध असतं, तसंच हे औषध तुझ्यासाठी असो.

बातश्लेष्मातको देशो वहुवृक्षो वहूदकः । अनूपइतिविख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्ज्जितः ।। २८०.

ज्या प्रदेशात वायू आणि कफ जास्त असतो, भरपूर झाडं आणि पाणी असतं, तो प्रदेश दलदलीचा म्हणून ओळखला जातो; आणि जिथे हे नसतं, तो प्रदेश रखरखीत मानला जातो.

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस्तथा साधारणः स्मृतः । जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः ।। २८०.

ज्या प्रदेशात थोडी झाडं आणि थोडं पाणी असतं, तो मिश्र प्रदेश समजला जातो; रखरखीत प्रदेशात पित्त जास्त असतं, तर मिश्र प्रदेश संतुलित मानला जातो.

सूक्ष्मः शीतश्चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् । स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते ।। २८०.

वायू सूक्ष्म, थंड आणि हलका असतो; पित्त उष्ण आणि तिखट असतं; कफ स्थिर, आंबट, स्निग्ध आणि गोड असतो, आणि तो बळ देतो असं सांगितलं जातं.

वृद्धिः समानैरेतेषां विपरीतैर्विपर्य्ययः । रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः ।। २८०.

समान गुणांनी वाढ होते, विरुद्ध गुणांनी घट होते; गोड, आंबट आणि खारट रस कफ वाढवतात आणि वायू कमी करतात.

कटुतिक्तकषायाश्य वातलाः श्लेष्मनाशनाः । कट्‌वम्‌ललवणा ज्ञेयास्तथा पित्तविवर्द्धनाः ।। २८०.

तिखट, कडू आणि तुरट रस वायू वाढवतात आणि कफ कमी करतात; तिखट, आंबट आणि खारट रस पित्त वाढवतात असं समजावं.

तिक्तस्वादुकषायाश्च तथा पित्तविनाशनाः । रसस्यैतद्‌गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते ।। २८०.

कडू, गोड आणि तुरट रस पित्त कमी करतात; हे गुण फक्त रसात नसतात, पण जेवणानंतरच्या परिणामात मानले जातात.

वीर्य्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः । प्रभावतस्तथा कर्म्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत ।। २८०.

ज्या पदार्थांचं वीर्य उष्ण असतं, ते कफ आणि वायू नष्ट करतात; ज्या पदार्थांचं वीर्य थंड असतं, ते पित्त नष्ट करतात; त्यांच्या स्वभावामुळे आणि कृतीमुळे हे परिणाम होतात, हे सुश्रुत.

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् । चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्त्तिताः ।। २८०.

हिवाळ्यात, वसंतात आणि उन्हाळ्यात, या अनुक्रमे कफाची साठवण, वाढ आणि शमन होतं असं सांगितलं आहे.

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत । चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्त्तिताः ।। २८०.

उन्हाळ्यात, पावसाळ्यात, रात्री आणि शरद ऋतूत, हे सुश्रुत, वायूची साठवण, वाढ आणि शमन होतं असं सांगितलं आहे.

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् । चयप्रकोपप्रशमास्तथा पित्तस्य कीर्त्तिताः ।। २८०.

पावसाळ्यात, शरद ऋतूत आणि हेमंतात, या अनुक्रमे पित्ताची साठवण, वाढ आणि शमन होतं असं सांगितलं आहे.

वर्षादयो विसर्गास्तु हेमन्ताद्यास्तथा त्रयः । शिशिराद्यास्तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः ।। २८०.

पावसाळ्यापासून सुरू होणारे ऋतू आणि हेमंतापासून सुरू होणारे तीन ऋतू हे विसर्गस्वरूप आहेत; शिशिरापासून सुरू होणारे आणि उन्हाळ्यापर्यंतचे तीन ऋतू हे ग्रहणस्वरूप आहेत.

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्त्तितम् । वर्षादीस्त्रीनृतून् सोमश्चरन् पर्य्यायशो रसान् ।। २८०.

चंद्राचा प्रभाव विसर्ग देणारा आहे, तर सूर्याचा ग्रहण करणारा मानला जातो; चंद्र पावसाळ्यापासून तीन ऋतूंमध्ये फिरताना वेगवेगळे रस निर्माण करतो.

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् । शिशिरादीनृतूनर्कश्चरन् पर्य्यायशो रसान् ।। २८०.

तो अनुक्रमे आंबट, खारट आणि गोड हे तीन रस निर्माण करतो; सूर्य शिशिरापासून सुरू होणाऱ्या ऋतूंमध्ये फिरताना वेगवेगळे रस निर्माण करतो.

विवर्द्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् । यथा रजन्यो वर्द्धन्ते बलमेकं हि वर्द्धते ।। २८०.

कडू, तुरट आणि तिखट चवी हळूहळू वाढवत जाव्यात, जसं शरीरातील दोष वाढतात; कारण एकाच शक्तीचं वाढणं होतं.

क्रमशोऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते । रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश्च तथैव च ।। २८०.

माणसांमध्ये दोष कमी होत गेले की, तेही हळूहळू कमी होतात; रात्री, दिवस आणि वय यांसोबत हे घडतं.

आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः । प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः ।। २८०.

सुरुवात, मधला काळ आणि शेवट या वेळी कफ, पित्त आणि वायू हे त्रास देतात; त्यांच्या वाढीची सुरुवात त्रास सुरू होताच होते, असं मानलं जातं.

प्रकोपोत्तरके काले रामस्तेषां प्रकीर्त्तितः । अतिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च ।। २८०.

दोष वाढून गेल्यावर जो काळ येतो, त्याला शांतीचा काळ म्हणतात; हे अति खाण्याने किंवा उपाशी राहिल्याने होतं, हे सांगितलं आहे.

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः । अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत् ।। २८०.

सर्व आजार हे नैसर्गिक वेग दडपल्याने किंवा जबरदस्तीने सोडल्याने होतात; पोटात दोन भाग अन्नाने आणि एक भाग पाण्याने भरावा.

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् । व्याधेर्न्निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम् ।। २८०.

पोटात वायू व इतर दोषांसाठी थोडी जागा सोडावी; आजाराचं कारण जसं असेल, तसं उलट औषध घ्यावं.

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्त्तितम् । नाभेरुद्‌र्ध्वमधश्चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च ।। २८०.

हे असंच करावं, मी इथे सारांश सांगितला आहे: नाभीच्या वर, खाली, तसेच गुदद्वार आणि कंबरेच्या भागात.

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्त्तितं । तथापि सर्वगाश्चैते देहे वायुर्विशेषतः ।। २८०.

शक्ती, रक्त, पित्त आणि वायू यांची शरीरातली ठिकाणं सांगितली आहेत; तरीही हे सगळे शरीरभर पसरलेले असतात, विशेषतः वायू.

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् । कृशोऽल्पकेशश्चपलो बहुवाग्विषमानलः ।। २८०.

शरीराच्या मध्यभागी हृदय हे मनाचं स्थान मानलं जातं; जो माणूस कृश, कमी केस असलेला, चंचल, खूप बोलणारा आणि अपचनाचा आहे.

व्योमगश्च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते । अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः ।। २८०.

ज्याची प्रकृती वायूची आहे, तो स्वप्नात आकाशात फिरतो; लवकर पांढरे केस येणारा, चिडका, घाम येणारा आणि गोड पदार्थ आवडणारा असतो.

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिको नरः । तामसा राजसाश्चैव सात्विकाश्च तता स्मृता ।। २८०.

स्वप्नात तेजस्वी वस्तू पाहणारा माणूस पित्त प्रकृतीचा असतो; तामस, राजस आणि सात्त्विक लोकही असेच ओळखले जातात.

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः । तामसा राजसाश्चैव सात्विकाश्च तथा स्मृताः ।। २८०.३९ मनुष्या मुनिशार्दूल वातपित्तकफात्मकाः । रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्म्मप्रवर्त्तनैः ।। २८०.

स्वप्नात स्वच्छ ढग पाहणारा माणूस कफ प्रकृतीचा असतो; तामस, राजस आणि सात्त्विक लोकही तसेच ओळखले जातात.