अग्निपुराणम्

धन्वन्तरिरुवाच शारीरमानसागन्तुसहजा व्याधयो मताः । शारीरा ज्वरकुष्ठाद्याः क्रोधाद्या मानसा मताः ।। २८०.

धन्वंतरी म्हणाले: शारीरिक, मानसिक, बाह्य व जन्मजात असे रोग मानले जातात; शारीरिक रोग म्हणजे ताप, कुष्ठ वगैरे, तर राग वगैरेपासून होणारे मानसिक रोग होत.

आगन्तवो विघातोत्थाः सहजाः क्षुज्जरादयः । शारीरागन्तुनाशाय सूर्य्यवारे घृतं गुड़म् ।। २८०.

बाह्य रोग जखमेमुळे होतात; जन्मजात म्हणजे भूक व वार्धक्य. शारीरिक व बाह्य रोग नष्ट करण्यासाठी रविवारी तूप व गूळ अर्पण करावे.

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् । चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते ।। २८०.

लवणयुक्त अपूप व सोने ब्राह्मणाला द्यावे; चंद्राच्या दिवशी ब्राह्मणाला अभ्यंग केल्याने सर्व रोग दूर होतात.

तैलं शनैश्चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः । घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः ।। २८०.

शनिवारी तेल द्यावे; अश्विनीच्या दिवशी गायीचे दूध व भात अर्पण करावे. तूप व दूधाने मूर्तीचे स्नान केल्याने रोग नाहीसे होतात.

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् । यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे ।। २८०.

गायत्री म्हणता म्हणता तिळ, मध व साखरेने ओतलेली दुर्वा अग्नीला अर्पण करावी; ज्या ठिकाणी रोग झाला तिथे स्नान व बलि द्यावा.

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् । वातपित्तकफा दोषा धातवश्च तथा श्रृणु ।। २८०.

मानसिक वेदना व आजारांवर विष्णूचे स्तोत्र गुणकारी आहे; आता वात, पित्त, कफ व धातू यांचे ऐक.

भुक्तं पक्काशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत । अंशेनैकेन किट्टत्वं रसताञ्चापरेण च ।। २८०.

जे अन्न खाल्ले व पचन झाले, हे सुश्रुत, ते दोन भागांत विभागले जाते: एक भाग मल होतो, दुसरा भाग सार होतो.

किट्टभागो मलस्तत्र विण्मूत्रस्वेददूषिकाः । नासामलह्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत् ।। २८०.

मलाचा भाग म्हणजे विट, मूत्र, घाम, नाक, कान व शरीरातील इतर अशुद्धी.

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् । मांसं रक्तात्ततो मेदो मेदसोऽस्थ्नश्च सम्भवः ।। २८०.

साराच्या भागातून रस तयार होतो, तो पुढे रक्तात रूपांतरित होतो; रक्तातून मांस, मांसातून मेद, आणि मेदातून हाडे निर्माण होतात.

अस्थनो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्रागस्तथौजसः । देशमार्त्ति बलंशक्तिं कालं प्रकृतिमेव च ।। २८०.

हाडांपासून मज्जा, मग त्या मज्जेतून वीर्य, वीर्यातून काम, आणि कामातून तेज निर्माण होतं. त्याचप्रमाणे प्रदेश, रूप, बळ, शक्ती, काळ आणि प्रकृती यांचा देखील उगम होतो.

ज्ञात्वा चिकित्सितं कुर्य्याद्‌भेषजस्य तथा बलम् । तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्द्भन्दारुणोग्रकम् ।। २८०.

सर्व गोष्टी समजून घेतल्यावर, औषधाची ताकद लक्षात घेऊनच उपचार करावा. रिक्ता नावाचा तिथी, मंगळवार, आणि मूल, भरणी, कृत्तिका या नक्षत्रांना टाळावं.

हरिगोद्विजचन्द्रार्क्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च । श्रृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत् ।। २८०.

हरी, गाई, ब्राह्मण, चंद्र, सूर्य आणि देव यांची योग्य रीतीने पूजा करून, हे विद्वान, हा मंत्र ऐक आणि मग औषध द्यायला सुरुवात कर.

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्क्काऽनिलानलाः । ऋषयश्चौषधिग्रामा भूतसकङ्घाश्च पान्तु ते ।। २८०.

ब्रह्मा, दक्ष, अश्विनी कुमार, रुद्र, इंद्र, पृथ्वी, चंद्र, सूर्य, वारा, अग्नी, ऋषी, औषधी वनस्पतींचे समूह, भूत आणि रक्षण करणारे हे सर्व तुझं रक्षण करो.

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा । सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ।। २८०.

जसं ऋषींसाठी रसायन, देवांसाठी अमृत आणि उत्तम नागांसाठी श्रेष्ठ औषध असतं, तसंच हे औषध तुझ्यासाठी असो.

बातश्लेष्मातको देशो वहुवृक्षो वहूदकः । अनूपइतिविख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्ज्जितः ।। २८०.

ज्या प्रदेशात वायू आणि कफ जास्त असतो, भरपूर झाडं आणि पाणी असतं, तो प्रदेश दलदलीचा म्हणून ओळखला जातो; आणि जिथे हे नसतं, तो प्रदेश रखरखीत मानला जातो.

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस्तथा साधारणः स्मृतः । जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः ।। २८०.

ज्या प्रदेशात थोडी झाडं आणि थोडं पाणी असतं, तो मिश्र प्रदेश समजला जातो; रखरखीत प्रदेशात पित्त जास्त असतं, तर मिश्र प्रदेश संतुलित मानला जातो.

सूक्ष्मः शीतश्चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् । स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते ।। २८०.

वायू सूक्ष्म, थंड आणि हलका असतो; पित्त उष्ण आणि तिखट असतं; कफ स्थिर, आंबट, स्निग्ध आणि गोड असतो, आणि तो बळ देतो असं सांगितलं जातं.

वृद्धिः समानैरेतेषां विपरीतैर्विपर्य्ययः । रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः ।। २८०.

समान गुणांनी वाढ होते, विरुद्ध गुणांनी घट होते; गोड, आंबट आणि खारट रस कफ वाढवतात आणि वायू कमी करतात.

कटुतिक्तकषायाश्य वातलाः श्लेष्मनाशनाः । कट्‌वम्‌ललवणा ज्ञेयास्तथा पित्तविवर्द्धनाः ।। २८०.

तिखट, कडू आणि तुरट रस वायू वाढवतात आणि कफ कमी करतात; तिखट, आंबट आणि खारट रस पित्त वाढवतात असं समजावं.

तिक्तस्वादुकषायाश्च तथा पित्तविनाशनाः । रसस्यैतद्‌गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते ।। २८०.

कडू, गोड आणि तुरट रस पित्त कमी करतात; हे गुण फक्त रसात नसतात, पण जेवणानंतरच्या परिणामात मानले जातात.

वीर्य्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः । प्रभावतस्तथा कर्म्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत ।। २८०.

ज्या पदार्थांचं वीर्य उष्ण असतं, ते कफ आणि वायू नष्ट करतात; ज्या पदार्थांचं वीर्य थंड असतं, ते पित्त नष्ट करतात; त्यांच्या स्वभावामुळे आणि कृतीमुळे हे परिणाम होतात, हे सुश्रुत.

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् । चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्त्तिताः ।। २८०.

हिवाळ्यात, वसंतात आणि उन्हाळ्यात, या अनुक्रमे कफाची साठवण, वाढ आणि शमन होतं असं सांगितलं आहे.

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत । चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्त्तिताः ।। २८०.

उन्हाळ्यात, पावसाळ्यात, रात्री आणि शरद ऋतूत, हे सुश्रुत, वायूची साठवण, वाढ आणि शमन होतं असं सांगितलं आहे.

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् । चयप्रकोपप्रशमास्तथा पित्तस्य कीर्त्तिताः ।। २८०.

पावसाळ्यात, शरद ऋतूत आणि हेमंतात, या अनुक्रमे पित्ताची साठवण, वाढ आणि शमन होतं असं सांगितलं आहे.

वर्षादयो विसर्गास्तु हेमन्ताद्यास्तथा त्रयः । शिशिराद्यास्तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः ।। २८०.

पावसाळ्यापासून सुरू होणारे ऋतू आणि हेमंतापासून सुरू होणारे तीन ऋतू हे विसर्गस्वरूप आहेत; शिशिरापासून सुरू होणारे आणि उन्हाळ्यापर्यंतचे तीन ऋतू हे ग्रहणस्वरूप आहेत.

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्त्तितम् । वर्षादीस्त्रीनृतून् सोमश्चरन् पर्य्यायशो रसान् ।। २८०.

चंद्राचा प्रभाव विसर्ग देणारा आहे, तर सूर्याचा ग्रहण करणारा मानला जातो; चंद्र पावसाळ्यापासून तीन ऋतूंमध्ये फिरताना वेगवेगळे रस निर्माण करतो.

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् । शिशिरादीनृतूनर्कश्चरन् पर्य्यायशो रसान् ।। २८०.

तो अनुक्रमे आंबट, खारट आणि गोड हे तीन रस निर्माण करतो; सूर्य शिशिरापासून सुरू होणाऱ्या ऋतूंमध्ये फिरताना वेगवेगळे रस निर्माण करतो.

विवर्द्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् । यथा रजन्यो वर्द्धन्ते बलमेकं हि वर्द्धते ।। २८०.

कडू, तुरट आणि तिखट चवी हळूहळू वाढवत जाव्यात, जसं शरीरातील दोष वाढतात; कारण एकाच शक्तीचं वाढणं होतं.

क्रमशोऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते । रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश्च तथैव च ।। २८०.

माणसांमध्ये दोष कमी होत गेले की, तेही हळूहळू कमी होतात; रात्री, दिवस आणि वय यांसोबत हे घडतं.