अग्निपुराणम्

तथा शूच्युपचारश्च बलिकर्म विशेषतः । सूतिका च तथा रक्षा प्राणिनान्तु सदा हिता ।। २७९.

स्वच्छतेची काळजी आणि विशेषतः बलिकर्म करणे, तसेच सुतिकेची राखण, ही सजीवांसाठी नेहमीच हितावह आहेत.

भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम् । तालनिम्बदलङ्केश्यं जीर्णन्तैलं यवा घृतम् ।। २७९.

साप चावल्यावर निम्बाच्या पानांचे सेवन करणे हे औषध आहे; तसेच ताड व निम्बाची पाने, जुने तेल, जौ आणि तूप यांचे मिश्रण लावल्यानेही फायदा होतो.

धूपो वृश्चिकदष्टस्य शिखिपत्रघृतेन वा । अर्कक्षीरेण संपिष्टं लोपा वीजं पलाशजं ।। २७९.

विंचवाच्या दंशावर मोराच्या पिसांनी केलेल्या तुपाचा धूर देणे किंवा अर्काच्या दुधात कमळ व पळसाच्या बिया वाटून लावणे उपयुक्त ठरते.

वृश्चिकार्त्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता । अर्कक्षीरं लितं तैल पललञ्च गुड़ं समम् ।। २७९.

विंचवाच्या वेदनेवर कृष्णा किंवा शिवा या फळांसह, अर्काचे दूध, तेल, माती आणि गूळ समप्रमाणात मिसळून लावल्यास आराम मिळतो.

पानाज्जयति दुर्बारं श्वविषं शीघ्रमेव तु । पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा ।। २७९.

मद्युकुत्त्याच्या विषावर, त्रिवृतच्या मुळाइतके तांदुळजाचे मूळ तुपासोबत प्यायल्याने लवकरच विषाचा प्रभाव नष्ट होतो.

सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि । चन्दनं पद्मकङ्कुष्ठं तलाम्बूशीरपाटलाः ।। २७९.

साप व कीटक यांच्या तीव्र विषावर चंदन, पद्मक, कुष्ट, ताड, उशीर व पाटळा हे लवकरच विजय मिळवतात.

निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः । शिरोविरेचनं शस्तं गुड़नागरकं द्विज ।। २७९.

निर्गुंडी, शारिवा, सेलू आणि लूता हे विषनाशक आहेत; डोके स्वच्छ करण्यासाठी गूळ व नागर या उत्तम आहेत, हे द्विजा.

स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं घृतमनुत्तमम् । स्वेदनीयः परो वह्निः शीताम्भः स्तम्भनं परम् ।। २७९.

स्नेहपान व बस्तीसाठी उत्तम तेल व तूप वापरावे; जोरदार स्वेदनासाठी अग्नीचा उपयोग करावा, आणि थंड पाणी हे श्रेष्ठ स्तंभक आहे.

त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा । वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस्तथा मधु ।। २७९.

विरेचनासाठी त्रिवृत श्रेष्ठ आहे, वमनासाठी मदन; बस्ती, विरेचन, वमन, तेल, तूप व मध यांचा योग्य वेळी उपयोग करावा.

वातपित्तबलाशानां क्रमेण परमौषधं ।। २७९.

वात, पित्त व कफ यांच्या विकारांवर हेच श्रेष्ठ औषध असून, योग्य क्रमाने वापरावे.

धन्वन्तरिरुवाच शारीरमानसागन्तुसहजा व्याधयो मताः । शारीरा ज्वरकुष्ठाद्याः क्रोधाद्या मानसा मताः ।। २८०.

धन्वंतरी म्हणाले: शारीरिक, मानसिक, बाह्य व जन्मजात असे रोग मानले जातात; शारीरिक रोग म्हणजे ताप, कुष्ठ वगैरे, तर राग वगैरेपासून होणारे मानसिक रोग होत.

आगन्तवो विघातोत्थाः सहजाः क्षुज्जरादयः । शारीरागन्तुनाशाय सूर्य्यवारे घृतं गुड़म् ।। २८०.

बाह्य रोग जखमेमुळे होतात; जन्मजात म्हणजे भूक व वार्धक्य. शारीरिक व बाह्य रोग नष्ट करण्यासाठी रविवारी तूप व गूळ अर्पण करावे.

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् । चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते ।। २८०.

लवणयुक्त अपूप व सोने ब्राह्मणाला द्यावे; चंद्राच्या दिवशी ब्राह्मणाला अभ्यंग केल्याने सर्व रोग दूर होतात.

तैलं शनैश्चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः । घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः ।। २८०.

शनिवारी तेल द्यावे; अश्विनीच्या दिवशी गायीचे दूध व भात अर्पण करावे. तूप व दूधाने मूर्तीचे स्नान केल्याने रोग नाहीसे होतात.

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् । यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे ।। २८०.

गायत्री म्हणता म्हणता तिळ, मध व साखरेने ओतलेली दुर्वा अग्नीला अर्पण करावी; ज्या ठिकाणी रोग झाला तिथे स्नान व बलि द्यावा.

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् । वातपित्तकफा दोषा धातवश्च तथा श्रृणु ।। २८०.

मानसिक वेदना व आजारांवर विष्णूचे स्तोत्र गुणकारी आहे; आता वात, पित्त, कफ व धातू यांचे ऐक.

भुक्तं पक्काशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत । अंशेनैकेन किट्टत्वं रसताञ्चापरेण च ।। २८०.

जे अन्न खाल्ले व पचन झाले, हे सुश्रुत, ते दोन भागांत विभागले जाते: एक भाग मल होतो, दुसरा भाग सार होतो.

किट्टभागो मलस्तत्र विण्मूत्रस्वेददूषिकाः । नासामलह्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत् ।। २८०.

मलाचा भाग म्हणजे विट, मूत्र, घाम, नाक, कान व शरीरातील इतर अशुद्धी.

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् । मांसं रक्तात्ततो मेदो मेदसोऽस्थ्नश्च सम्भवः ।। २८०.

साराच्या भागातून रस तयार होतो, तो पुढे रक्तात रूपांतरित होतो; रक्तातून मांस, मांसातून मेद, आणि मेदातून हाडे निर्माण होतात.

अस्थनो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्रागस्तथौजसः । देशमार्त्ति बलंशक्तिं कालं प्रकृतिमेव च ।। २८०.

हाडांपासून मज्जा, मग त्या मज्जेतून वीर्य, वीर्यातून काम, आणि कामातून तेज निर्माण होतं. त्याचप्रमाणे प्रदेश, रूप, बळ, शक्ती, काळ आणि प्रकृती यांचा देखील उगम होतो.

ज्ञात्वा चिकित्सितं कुर्य्याद्‌भेषजस्य तथा बलम् । तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्द्भन्दारुणोग्रकम् ।। २८०.

सर्व गोष्टी समजून घेतल्यावर, औषधाची ताकद लक्षात घेऊनच उपचार करावा. रिक्ता नावाचा तिथी, मंगळवार, आणि मूल, भरणी, कृत्तिका या नक्षत्रांना टाळावं.

हरिगोद्विजचन्द्रार्क्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च । श्रृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत् ।। २८०.

हरी, गाई, ब्राह्मण, चंद्र, सूर्य आणि देव यांची योग्य रीतीने पूजा करून, हे विद्वान, हा मंत्र ऐक आणि मग औषध द्यायला सुरुवात कर.

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्क्काऽनिलानलाः । ऋषयश्चौषधिग्रामा भूतसकङ्घाश्च पान्तु ते ।। २८०.

ब्रह्मा, दक्ष, अश्विनी कुमार, रुद्र, इंद्र, पृथ्वी, चंद्र, सूर्य, वारा, अग्नी, ऋषी, औषधी वनस्पतींचे समूह, भूत आणि रक्षण करणारे हे सर्व तुझं रक्षण करो.

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा । सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ।। २८०.

जसं ऋषींसाठी रसायन, देवांसाठी अमृत आणि उत्तम नागांसाठी श्रेष्ठ औषध असतं, तसंच हे औषध तुझ्यासाठी असो.

बातश्लेष्मातको देशो वहुवृक्षो वहूदकः । अनूपइतिविख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्ज्जितः ।। २८०.

ज्या प्रदेशात वायू आणि कफ जास्त असतो, भरपूर झाडं आणि पाणी असतं, तो प्रदेश दलदलीचा म्हणून ओळखला जातो; आणि जिथे हे नसतं, तो प्रदेश रखरखीत मानला जातो.

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस्तथा साधारणः स्मृतः । जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः ।। २८०.

ज्या प्रदेशात थोडी झाडं आणि थोडं पाणी असतं, तो मिश्र प्रदेश समजला जातो; रखरखीत प्रदेशात पित्त जास्त असतं, तर मिश्र प्रदेश संतुलित मानला जातो.

सूक्ष्मः शीतश्चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् । स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते ।। २८०.

वायू सूक्ष्म, थंड आणि हलका असतो; पित्त उष्ण आणि तिखट असतं; कफ स्थिर, आंबट, स्निग्ध आणि गोड असतो, आणि तो बळ देतो असं सांगितलं जातं.

वृद्धिः समानैरेतेषां विपरीतैर्विपर्य्ययः । रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः ।। २८०.

समान गुणांनी वाढ होते, विरुद्ध गुणांनी घट होते; गोड, आंबट आणि खारट रस कफ वाढवतात आणि वायू कमी करतात.

कटुतिक्तकषायाश्य वातलाः श्लेष्मनाशनाः । कट्‌वम्‌ललवणा ज्ञेयास्तथा पित्तविवर्द्धनाः ।। २८०.

तिखट, कडू आणि तुरट रस वायू वाढवतात आणि कफ कमी करतात; तिखट, आंबट आणि खारट रस पित्त वाढवतात असं समजावं.