अग्निपुराणम्

गिरिमृच्चन्दनं लाक्षा मालती कलिका तथा । संयोज्या या कृता वर्त्तिः क्षतशुक्रहरी तु सा ।। २७९.

डोंगरातील माती, चंदन, लाख आणि मोगऱ्याच्या कळ्या एकत्र करून बनवलेला लेप वीर्याच्या जखमा बऱ्या करतो.

व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकञ्च तथा जलम् । सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनम् ।। २७९.

व्योष, त्रिफळा, तुच्छक आणि पाणी एकत्र केल्याने सर्व डोळ्यांचे विकार बरे होतात. तसेच रसायंजनही उपयुक्त आहे.

आज्यभृष्टं शिलापिष्टं लोध्रकाञ्जीकसैन्धवैः । आश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितम् ।। २७९.

तुपात भाजून दगडावर वाटलेले मिश्रण, लोध्र, आंबट तांदळाचे पाणी आणि सैंधव मीठ यासोबत मिळवून डोळ्यांवर घालणे सर्व डोळ्यांच्या आजारांवर उपयोगी आहे.

गिरिमृच्चन्दनैर्लेपो वरिर्नेत्रस्य शस्यते । नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत् सदा ।। २७९.

डोंगरातील माती आणि चंदन यांचा लेप डोळ्यांसाठी चांगला आहे. डोळ्यांचे विकार टाळण्यासाठी त्रिफळा नेहमीच वापरावी.

रात्रौ तु मधुसर्पिभ्यां दीर्घमायुर्ज्जिजीविषुः । शतावरीरसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ ।। २७९.

रात्री दीर्घायुष्य हवे असेल तर मध आणि तूप घ्यावे. शतावरीचा रस दूध आणि तुपात सिद्ध केल्यास तो बलवर्धक मानला जातो.

कलम्बिकानि माषाश्च वृष्यौ क्षीरघृतौ तथा । आयुष्या त्रिफला ज्ञेया पूर्ववन्मधुकान्विता ।। २७९.

कलंबिका आणि माष हे दूध आणि तुपासोबत घेतल्यास बलवर्धक असतात. त्रिफळा, जशी आधी सांगितली, ती मधुकासोबत घेतल्यास आयुष्य वाढवते.

मधुकादिरसोपेता बलीपलितनाशिनी । वचासिद्धघृतं विप्रं भूतदोषविनाशनम् ।। २७९.

मधुक आणि इतर रस हे बळ देतात आणि केस पांढरे होणे थांबवतात. वचेसोबत सिद्ध केलेले तूप, हे ब्राह्मण, भूतदोष दूर करते.

कव्यं बुद्धिप्रदञ्चैव तथा सर्वार्थसाधनम् । वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम् ।। २७९.

काव्य बुद्धी वाढवते आणि सर्व कार्ये साध्य करते. वला आणि कल्ककषायाने सिद्ध केलेले अभ्यंग तेल लावणे हितावह आहे.

रास्नासहचरैर्वापि तैलं वातविकारिणाम् । अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्‌व्रणेषु प्रशस्यते ।। २७९.

रास्ना आणि सहचर यांच्याने सिद्ध केलेले तेल वातविकारांसाठी उपयुक्त आहे. जे अन्न जडपणा आणत नाही ते जखमांसाठी चांगले आहे.

शक्तुपिण्डी तथैवाम्ला पाचनाय प्रशस्यते । पक्कस्य च तथा भेदे निम्बचूर्णञ्च रोपणे ।। २७९.

शक्तुच्या पिठाच्या पोळ्या आणि आंबट पदार्थ पचनासाठी चांगले आहेत. पिकलेल्या जखमांसाठी आणि भरून येण्यासाठी निम्बाचा चूर्ण उपयुक्त आहे.

तथा शूच्युपचारश्च बलिकर्म विशेषतः । सूतिका च तथा रक्षा प्राणिनान्तु सदा हिता ।। २७९.

स्वच्छतेची काळजी आणि विशेषतः बलिकर्म करणे, तसेच सुतिकेची राखण, ही सजीवांसाठी नेहमीच हितावह आहेत.

भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम् । तालनिम्बदलङ्केश्यं जीर्णन्तैलं यवा घृतम् ।। २७९.

साप चावल्यावर निम्बाच्या पानांचे सेवन करणे हे औषध आहे; तसेच ताड व निम्बाची पाने, जुने तेल, जौ आणि तूप यांचे मिश्रण लावल्यानेही फायदा होतो.

धूपो वृश्चिकदष्टस्य शिखिपत्रघृतेन वा । अर्कक्षीरेण संपिष्टं लोपा वीजं पलाशजं ।। २७९.

विंचवाच्या दंशावर मोराच्या पिसांनी केलेल्या तुपाचा धूर देणे किंवा अर्काच्या दुधात कमळ व पळसाच्या बिया वाटून लावणे उपयुक्त ठरते.

वृश्चिकार्त्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता । अर्कक्षीरं लितं तैल पललञ्च गुड़ं समम् ।। २७९.

विंचवाच्या वेदनेवर कृष्णा किंवा शिवा या फळांसह, अर्काचे दूध, तेल, माती आणि गूळ समप्रमाणात मिसळून लावल्यास आराम मिळतो.

पानाज्जयति दुर्बारं श्वविषं शीघ्रमेव तु । पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा ।। २७९.

मद्युकुत्त्याच्या विषावर, त्रिवृतच्या मुळाइतके तांदुळजाचे मूळ तुपासोबत प्यायल्याने लवकरच विषाचा प्रभाव नष्ट होतो.

सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि । चन्दनं पद्मकङ्कुष्ठं तलाम्बूशीरपाटलाः ।। २७९.

साप व कीटक यांच्या तीव्र विषावर चंदन, पद्मक, कुष्ट, ताड, उशीर व पाटळा हे लवकरच विजय मिळवतात.

निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः । शिरोविरेचनं शस्तं गुड़नागरकं द्विज ।। २७९.

निर्गुंडी, शारिवा, सेलू आणि लूता हे विषनाशक आहेत; डोके स्वच्छ करण्यासाठी गूळ व नागर या उत्तम आहेत, हे द्विजा.

स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं घृतमनुत्तमम् । स्वेदनीयः परो वह्निः शीताम्भः स्तम्भनं परम् ।। २७९.

स्नेहपान व बस्तीसाठी उत्तम तेल व तूप वापरावे; जोरदार स्वेदनासाठी अग्नीचा उपयोग करावा, आणि थंड पाणी हे श्रेष्ठ स्तंभक आहे.

त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा । वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस्तथा मधु ।। २७९.

विरेचनासाठी त्रिवृत श्रेष्ठ आहे, वमनासाठी मदन; बस्ती, विरेचन, वमन, तेल, तूप व मध यांचा योग्य वेळी उपयोग करावा.

वातपित्तबलाशानां क्रमेण परमौषधं ।। २७९.

वात, पित्त व कफ यांच्या विकारांवर हेच श्रेष्ठ औषध असून, योग्य क्रमाने वापरावे.

धन्वन्तरिरुवाच शारीरमानसागन्तुसहजा व्याधयो मताः । शारीरा ज्वरकुष्ठाद्याः क्रोधाद्या मानसा मताः ।। २८०.

धन्वंतरी म्हणाले: शारीरिक, मानसिक, बाह्य व जन्मजात असे रोग मानले जातात; शारीरिक रोग म्हणजे ताप, कुष्ठ वगैरे, तर राग वगैरेपासून होणारे मानसिक रोग होत.

आगन्तवो विघातोत्थाः सहजाः क्षुज्जरादयः । शारीरागन्तुनाशाय सूर्य्यवारे घृतं गुड़म् ।। २८०.

बाह्य रोग जखमेमुळे होतात; जन्मजात म्हणजे भूक व वार्धक्य. शारीरिक व बाह्य रोग नष्ट करण्यासाठी रविवारी तूप व गूळ अर्पण करावे.

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् । चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते ।। २८०.

लवणयुक्त अपूप व सोने ब्राह्मणाला द्यावे; चंद्राच्या दिवशी ब्राह्मणाला अभ्यंग केल्याने सर्व रोग दूर होतात.

तैलं शनैश्चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः । घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः ।। २८०.

शनिवारी तेल द्यावे; अश्विनीच्या दिवशी गायीचे दूध व भात अर्पण करावे. तूप व दूधाने मूर्तीचे स्नान केल्याने रोग नाहीसे होतात.

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् । यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे ।। २८०.

गायत्री म्हणता म्हणता तिळ, मध व साखरेने ओतलेली दुर्वा अग्नीला अर्पण करावी; ज्या ठिकाणी रोग झाला तिथे स्नान व बलि द्यावा.

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् । वातपित्तकफा दोषा धातवश्च तथा श्रृणु ।। २८०.

मानसिक वेदना व आजारांवर विष्णूचे स्तोत्र गुणकारी आहे; आता वात, पित्त, कफ व धातू यांचे ऐक.

भुक्तं पक्काशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत । अंशेनैकेन किट्टत्वं रसताञ्चापरेण च ।। २८०.

जे अन्न खाल्ले व पचन झाले, हे सुश्रुत, ते दोन भागांत विभागले जाते: एक भाग मल होतो, दुसरा भाग सार होतो.

किट्टभागो मलस्तत्र विण्मूत्रस्वेददूषिकाः । नासामलह्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत् ।। २८०.

मलाचा भाग म्हणजे विट, मूत्र, घाम, नाक, कान व शरीरातील इतर अशुद्धी.

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् । मांसं रक्तात्ततो मेदो मेदसोऽस्थ्नश्च सम्भवः ।। २८०.

साराच्या भागातून रस तयार होतो, तो पुढे रक्तात रूपांतरित होतो; रक्तातून मांस, मांसातून मेद, आणि मेदातून हाडे निर्माण होतात.