अग्निपुराणम्

यवान्नविकृतिः पूपं शुष्कमूलकजन्तथा । शाकं पटोलवेत्राग्रमुरुस्तम्भविनाशनम् ।। २७९.

जवाचे पदार्थ, पोळी, वाळलेल्या मुळ्या, तसेच पाटोळा आणि वेट्राची कोवळी टोकं, हे अंगातील जडपणा दूर करतात.

मुद्‌गाढ़कमसूराणां सतिलैर्जाङ्गलै रसैः । ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलजैः ।। २७९.

मूग, अरहर, मसूर, तीळ, रानटी जनावरांचा रस, सैंधव मीठ, तूप, द्राक्ष, सुंठ, आवळा आणि कोला यांचा वापर करावा.

यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत् । विसर्पी ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाड़िमोदकम् ।। २७९.

जुना गहू, जौ आणि तांदूळ यांचे सूप घ्यावे; विसर्प असणाऱ्यांसाठी तीळ, मध, द्राक्ष आणि डाळिंब याचा गोड पदार्थ उपयोगी आहे.

रक्तयष्टिकगोधूमयवमुद्‌गादिकं लघु । काकमारी च वेत्राग्रं वास्तुकञ्च सुवर्च्चला ।। २७९.

रक्तयष्टिक, गहू, जव आणि मुग हे हलके असतात. काकमारी, वेट्राच्या टोकाची पाने, वास्टुक आणि सुवर्चला हेही तसेच हलके आहेत.

वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं मधु । नाशारोगेषु च हितं घृतं दुर्व्वाप्रसाधितम् ।। २७९.

वात आणि रक्ताचे विकार दूर करण्यासाठी मध मिसळलेले पाणी उपयुक्त आहे. बरा न होणाऱ्या आजारांत दुर्वेने तयार केलेले तूप हितावह आहे.

भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसेऽपि वा । नश्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्द्धजन्तूद्भवेषु च ।। २७९.

भृंगराजाचा रस किंवा आवळ्याचा रस यामध्ये सिद्ध केलेले तेल नस्यासाठी सर्व रोगांवर आणि डोक्यातील जंतूंपासून होणाऱ्या विकारांवर उत्तम आहे.

शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्र भक्षणम् । द्विजजाढर्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरम्परम् ।। २७९.

थंड पाणी, अन्न व पाणी आणि तीळ खाणे, हे द्विजांना आळशी बनवते, पण त्याचबरोबर समाधानही देते.

गण्डूषं तिलतैलेन द्विजजार्ढ्यकरं परं । विड़ङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्व्वंत्र कृमिनाशने ।। २७९.

तीळाच्या तेलाने गुळण्या केल्याने द्विजांना जडपणा येतो. विरंगाचे चूर्ण आणि गोमूत्र सर्व प्रकारच्या आतड्यातील कृमी नष्ट करतात.

धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम् । शिरोरोगविनाशाय स्रिग्धमुष्णञ्च भोजनम् ।। २७९.

आवळ्याचे फळ आणि तूप यांचा लेप डोक्यावर लावण्यासाठी उत्तम आहे. डोक्याचे विकार दूर करण्यासाठी स्निग्ध आणि गरम अन्नही उपयुक्त आहे.

तैलं वा वस्तमूत्रञ्च कर्णपूरणमुत्तमम् । कर्णशूलविनाशाय सर्वशुक्तानि वा द्विज ।। २७९.

कानात तेल किंवा उंटाचे मूत्र घालणे हे उत्तम आहे. कानदुखी दूर करण्यासाठी सर्व प्रकारचे शुक्तही उपयुक्त आहेत, हे ब्राह्मण.

गिरिमृच्चन्दनं लाक्षा मालती कलिका तथा । संयोज्या या कृता वर्त्तिः क्षतशुक्रहरी तु सा ।। २७९.

डोंगरातील माती, चंदन, लाख आणि मोगऱ्याच्या कळ्या एकत्र करून बनवलेला लेप वीर्याच्या जखमा बऱ्या करतो.

व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकञ्च तथा जलम् । सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनम् ।। २७९.

व्योष, त्रिफळा, तुच्छक आणि पाणी एकत्र केल्याने सर्व डोळ्यांचे विकार बरे होतात. तसेच रसायंजनही उपयुक्त आहे.

आज्यभृष्टं शिलापिष्टं लोध्रकाञ्जीकसैन्धवैः । आश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितम् ।। २७९.

तुपात भाजून दगडावर वाटलेले मिश्रण, लोध्र, आंबट तांदळाचे पाणी आणि सैंधव मीठ यासोबत मिळवून डोळ्यांवर घालणे सर्व डोळ्यांच्या आजारांवर उपयोगी आहे.

गिरिमृच्चन्दनैर्लेपो वरिर्नेत्रस्य शस्यते । नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत् सदा ।। २७९.

डोंगरातील माती आणि चंदन यांचा लेप डोळ्यांसाठी चांगला आहे. डोळ्यांचे विकार टाळण्यासाठी त्रिफळा नेहमीच वापरावी.

रात्रौ तु मधुसर्पिभ्यां दीर्घमायुर्ज्जिजीविषुः । शतावरीरसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ ।। २७९.

रात्री दीर्घायुष्य हवे असेल तर मध आणि तूप घ्यावे. शतावरीचा रस दूध आणि तुपात सिद्ध केल्यास तो बलवर्धक मानला जातो.

कलम्बिकानि माषाश्च वृष्यौ क्षीरघृतौ तथा । आयुष्या त्रिफला ज्ञेया पूर्ववन्मधुकान्विता ।। २७९.

कलंबिका आणि माष हे दूध आणि तुपासोबत घेतल्यास बलवर्धक असतात. त्रिफळा, जशी आधी सांगितली, ती मधुकासोबत घेतल्यास आयुष्य वाढवते.

मधुकादिरसोपेता बलीपलितनाशिनी । वचासिद्धघृतं विप्रं भूतदोषविनाशनम् ।। २७९.

मधुक आणि इतर रस हे बळ देतात आणि केस पांढरे होणे थांबवतात. वचेसोबत सिद्ध केलेले तूप, हे ब्राह्मण, भूतदोष दूर करते.

कव्यं बुद्धिप्रदञ्चैव तथा सर्वार्थसाधनम् । वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम् ।। २७९.

काव्य बुद्धी वाढवते आणि सर्व कार्ये साध्य करते. वला आणि कल्ककषायाने सिद्ध केलेले अभ्यंग तेल लावणे हितावह आहे.

रास्नासहचरैर्वापि तैलं वातविकारिणाम् । अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्‌व्रणेषु प्रशस्यते ।। २७९.

रास्ना आणि सहचर यांच्याने सिद्ध केलेले तेल वातविकारांसाठी उपयुक्त आहे. जे अन्न जडपणा आणत नाही ते जखमांसाठी चांगले आहे.

शक्तुपिण्डी तथैवाम्ला पाचनाय प्रशस्यते । पक्कस्य च तथा भेदे निम्बचूर्णञ्च रोपणे ।। २७९.

शक्तुच्या पिठाच्या पोळ्या आणि आंबट पदार्थ पचनासाठी चांगले आहेत. पिकलेल्या जखमांसाठी आणि भरून येण्यासाठी निम्बाचा चूर्ण उपयुक्त आहे.

तथा शूच्युपचारश्च बलिकर्म विशेषतः । सूतिका च तथा रक्षा प्राणिनान्तु सदा हिता ।। २७९.

स्वच्छतेची काळजी आणि विशेषतः बलिकर्म करणे, तसेच सुतिकेची राखण, ही सजीवांसाठी नेहमीच हितावह आहेत.

भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम् । तालनिम्बदलङ्केश्यं जीर्णन्तैलं यवा घृतम् ।। २७९.

साप चावल्यावर निम्बाच्या पानांचे सेवन करणे हे औषध आहे; तसेच ताड व निम्बाची पाने, जुने तेल, जौ आणि तूप यांचे मिश्रण लावल्यानेही फायदा होतो.

धूपो वृश्चिकदष्टस्य शिखिपत्रघृतेन वा । अर्कक्षीरेण संपिष्टं लोपा वीजं पलाशजं ।। २७९.

विंचवाच्या दंशावर मोराच्या पिसांनी केलेल्या तुपाचा धूर देणे किंवा अर्काच्या दुधात कमळ व पळसाच्या बिया वाटून लावणे उपयुक्त ठरते.

वृश्चिकार्त्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता । अर्कक्षीरं लितं तैल पललञ्च गुड़ं समम् ।। २७९.

विंचवाच्या वेदनेवर कृष्णा किंवा शिवा या फळांसह, अर्काचे दूध, तेल, माती आणि गूळ समप्रमाणात मिसळून लावल्यास आराम मिळतो.

पानाज्जयति दुर्बारं श्वविषं शीघ्रमेव तु । पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा ।। २७९.

मद्युकुत्त्याच्या विषावर, त्रिवृतच्या मुळाइतके तांदुळजाचे मूळ तुपासोबत प्यायल्याने लवकरच विषाचा प्रभाव नष्ट होतो.

सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि । चन्दनं पद्मकङ्कुष्ठं तलाम्बूशीरपाटलाः ।। २७९.

साप व कीटक यांच्या तीव्र विषावर चंदन, पद्मक, कुष्ट, ताड, उशीर व पाटळा हे लवकरच विजय मिळवतात.

निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः । शिरोविरेचनं शस्तं गुड़नागरकं द्विज ।। २७९.

निर्गुंडी, शारिवा, सेलू आणि लूता हे विषनाशक आहेत; डोके स्वच्छ करण्यासाठी गूळ व नागर या उत्तम आहेत, हे द्विजा.

स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं घृतमनुत्तमम् । स्वेदनीयः परो वह्निः शीताम्भः स्तम्भनं परम् ।। २७९.

स्नेहपान व बस्तीसाठी उत्तम तेल व तूप वापरावे; जोरदार स्वेदनासाठी अग्नीचा उपयोग करावा, आणि थंड पाणी हे श्रेष्ठ स्तंभक आहे.

त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा । वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस्तथा मधु ।। २७९.

विरेचनासाठी त्रिवृत श्रेष्ठ आहे, वमनासाठी मदन; बस्ती, विरेचन, वमन, तेल, तूप व मध यांचा योग्य वेळी उपयोग करावा.