अग्निपुराणम्

पुराणयवगोधूमशालयो जाङ्गलो रसः । मुद्‌गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि च ।। २७९.

जुने जौ, गहू, तांदूळ, रानटी जनावरांचा रस, तसेच मूग, आवळा, खजूर, द्राक्ष आणि बोर हे घ्यावेत.

मधु सर्पिः पयः शक्र निम्बपर्पटकौ वृषम् । तक्रारिष्टाश्च शस्यन्ते सततं वातरोगिणाम् ।। २७९.

मध, तूप, दूध, साखर, नीम, परपट, ताक आणि अरिष्ट हे वारंवार वाताच्या आजारांमध्ये फायदेशीर आहेत.

हृद्रोगिणो विरेच्यास्तु पिप्पल्यो हिक्किनां हिताः । तक्रावलालसिन्धूनि मुक्तानि शिशिराम्भसा ।। २७९.

हृदयाच्या आजारांमध्ये शुद्धी करावी; पिंपळी हिक्केसाठी हितकारक आहे. ताक, वलाल आणि सिंधू हे थंड पाण्यात घालून द्यावेत.

मुक्ताः सौवर्चलाजादि मद्यं शस्तं मदात्यये । सक्षोद्रपयसा लाक्षआं पिवेच्च क्षचवान्नरः ।। २७९.

मुक्ता, सैंधव मीठ वगैरे मद्यपानाने आलेल्या नशेसाठी चांगले आहेत; उलटी थांबवण्यासाठी मध आणि दूध घालून लाक्षा प्यावी.

क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत् । शालयो भोजने रक्ता नीवारकलमादयः ।। २७९.

क्षयावर मांसाचा रस असलेला आहार, जो पचनशक्ती वाढवतो, घ्यावा; जेवणात लाल तांदूळ, नीवारी आणि कलम घ्यावेत.

यवान्नविकृतिर्म्मांसं शाकं सौवर्चलं शटी । पथ्या तथैवार्शसां यन्‌मण्डं तक्रञ्च वारिणा ।। २७९.

जवाचे पदार्थ, मांस, भाजीपाला, सैंधव मीठ आणि शटी हे हितकारक आहेत; तसेच मूळव्याधीसाठी मांड किंवा ताक पाण्यात मिसळून घ्यावे.

मुस्ताभ्यासस्तथा लोपश्चित्रकेण हरिद्रया । यवान्नविकृतिः शालिर्व्वास्तूकं ससुवर्च्चलम् ।। २७९.

मुसळीचा वापर, तसेच चित्रक आणि हळद घातलेला लोप, जवाचे पदार्थ, तांदूळ आणि सैंधव मीठ घातलेले वाष्टुक यांचा उपयोग करावा.

त्रपुषैर्वारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः । मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः ।। २७९.

टिन घातलेला जौ आणि गहू, दूध, ऊसाचा रस आणि तूप यासोबत, लघवीच्या त्रासात उपयोगी आहेत; पिण्यासाठी मांड आणि सुरा घ्यावी.

लाजाः शक्तुस्तथा क्षौद्रं शूल्यं मांसं परूषकम् । वार्त्ताकुलावशिखिनश्छर्द्दिघ्नाः पानकानि च ।। २७९.

लाह्या, सत्तू, मध, भाजलेले मांस, परुषक, वांगी, कुलाव आणि शिकीन, तसेच पेये, हे उलटीवर उपयोगी आहेत.

शाल्यन्नन्तोयपयसी केवलोष्णे श्रृतेऽपि वा । तृष्णाघ्ने मुस्तगुड़योर्गुटिका वा मुखे धृता ।। २७९.

पाण्यात किंवा दुधात शिजवलेला तांदूळ, किंवा फक्त गरम पाण्यात शिजवलेला तांदूळ तहान भागवतो; किंवा मुसळी आणि गूळ याची गोळी तोंडात धरावी.

यवान्नविकृतिः पूपं शुष्कमूलकजन्तथा । शाकं पटोलवेत्राग्रमुरुस्तम्भविनाशनम् ।। २७९.

जवाचे पदार्थ, पोळी, वाळलेल्या मुळ्या, तसेच पाटोळा आणि वेट्राची कोवळी टोकं, हे अंगातील जडपणा दूर करतात.

मुद्‌गाढ़कमसूराणां सतिलैर्जाङ्गलै रसैः । ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलजैः ।। २७९.

मूग, अरहर, मसूर, तीळ, रानटी जनावरांचा रस, सैंधव मीठ, तूप, द्राक्ष, सुंठ, आवळा आणि कोला यांचा वापर करावा.

यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत् । विसर्पी ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाड़िमोदकम् ।। २७९.

जुना गहू, जौ आणि तांदूळ यांचे सूप घ्यावे; विसर्प असणाऱ्यांसाठी तीळ, मध, द्राक्ष आणि डाळिंब याचा गोड पदार्थ उपयोगी आहे.

रक्तयष्टिकगोधूमयवमुद्‌गादिकं लघु । काकमारी च वेत्राग्रं वास्तुकञ्च सुवर्च्चला ।। २७९.

रक्तयष्टिक, गहू, जव आणि मुग हे हलके असतात. काकमारी, वेट्राच्या टोकाची पाने, वास्टुक आणि सुवर्चला हेही तसेच हलके आहेत.

वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं मधु । नाशारोगेषु च हितं घृतं दुर्व्वाप्रसाधितम् ।। २७९.

वात आणि रक्ताचे विकार दूर करण्यासाठी मध मिसळलेले पाणी उपयुक्त आहे. बरा न होणाऱ्या आजारांत दुर्वेने तयार केलेले तूप हितावह आहे.

भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसेऽपि वा । नश्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्द्धजन्तूद्भवेषु च ।। २७९.

भृंगराजाचा रस किंवा आवळ्याचा रस यामध्ये सिद्ध केलेले तेल नस्यासाठी सर्व रोगांवर आणि डोक्यातील जंतूंपासून होणाऱ्या विकारांवर उत्तम आहे.

शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्र भक्षणम् । द्विजजाढर्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरम्परम् ।। २७९.

थंड पाणी, अन्न व पाणी आणि तीळ खाणे, हे द्विजांना आळशी बनवते, पण त्याचबरोबर समाधानही देते.

गण्डूषं तिलतैलेन द्विजजार्ढ्यकरं परं । विड़ङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्व्वंत्र कृमिनाशने ।। २७९.

तीळाच्या तेलाने गुळण्या केल्याने द्विजांना जडपणा येतो. विरंगाचे चूर्ण आणि गोमूत्र सर्व प्रकारच्या आतड्यातील कृमी नष्ट करतात.

धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम् । शिरोरोगविनाशाय स्रिग्धमुष्णञ्च भोजनम् ।। २७९.

आवळ्याचे फळ आणि तूप यांचा लेप डोक्यावर लावण्यासाठी उत्तम आहे. डोक्याचे विकार दूर करण्यासाठी स्निग्ध आणि गरम अन्नही उपयुक्त आहे.

तैलं वा वस्तमूत्रञ्च कर्णपूरणमुत्तमम् । कर्णशूलविनाशाय सर्वशुक्तानि वा द्विज ।। २७९.

कानात तेल किंवा उंटाचे मूत्र घालणे हे उत्तम आहे. कानदुखी दूर करण्यासाठी सर्व प्रकारचे शुक्तही उपयुक्त आहेत, हे ब्राह्मण.

गिरिमृच्चन्दनं लाक्षा मालती कलिका तथा । संयोज्या या कृता वर्त्तिः क्षतशुक्रहरी तु सा ।। २७९.

डोंगरातील माती, चंदन, लाख आणि मोगऱ्याच्या कळ्या एकत्र करून बनवलेला लेप वीर्याच्या जखमा बऱ्या करतो.

व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकञ्च तथा जलम् । सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनम् ।। २७९.

व्योष, त्रिफळा, तुच्छक आणि पाणी एकत्र केल्याने सर्व डोळ्यांचे विकार बरे होतात. तसेच रसायंजनही उपयुक्त आहे.

आज्यभृष्टं शिलापिष्टं लोध्रकाञ्जीकसैन्धवैः । आश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितम् ।। २७९.

तुपात भाजून दगडावर वाटलेले मिश्रण, लोध्र, आंबट तांदळाचे पाणी आणि सैंधव मीठ यासोबत मिळवून डोळ्यांवर घालणे सर्व डोळ्यांच्या आजारांवर उपयोगी आहे.

गिरिमृच्चन्दनैर्लेपो वरिर्नेत्रस्य शस्यते । नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत् सदा ।। २७९.

डोंगरातील माती आणि चंदन यांचा लेप डोळ्यांसाठी चांगला आहे. डोळ्यांचे विकार टाळण्यासाठी त्रिफळा नेहमीच वापरावी.

रात्रौ तु मधुसर्पिभ्यां दीर्घमायुर्ज्जिजीविषुः । शतावरीरसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ ।। २७९.

रात्री दीर्घायुष्य हवे असेल तर मध आणि तूप घ्यावे. शतावरीचा रस दूध आणि तुपात सिद्ध केल्यास तो बलवर्धक मानला जातो.

कलम्बिकानि माषाश्च वृष्यौ क्षीरघृतौ तथा । आयुष्या त्रिफला ज्ञेया पूर्ववन्मधुकान्विता ।। २७९.

कलंबिका आणि माष हे दूध आणि तुपासोबत घेतल्यास बलवर्धक असतात. त्रिफळा, जशी आधी सांगितली, ती मधुकासोबत घेतल्यास आयुष्य वाढवते.

मधुकादिरसोपेता बलीपलितनाशिनी । वचासिद्धघृतं विप्रं भूतदोषविनाशनम् ।। २७९.

मधुक आणि इतर रस हे बळ देतात आणि केस पांढरे होणे थांबवतात. वचेसोबत सिद्ध केलेले तूप, हे ब्राह्मण, भूतदोष दूर करते.

कव्यं बुद्धिप्रदञ्चैव तथा सर्वार्थसाधनम् । वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम् ।। २७९.

काव्य बुद्धी वाढवते आणि सर्व कार्ये साध्य करते. वला आणि कल्ककषायाने सिद्ध केलेले अभ्यंग तेल लावणे हितावह आहे.

रास्नासहचरैर्वापि तैलं वातविकारिणाम् । अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्‌व्रणेषु प्रशस्यते ।। २७९.

रास्ना आणि सहचर यांच्याने सिद्ध केलेले तेल वातविकारांसाठी उपयुक्त आहे. जे अन्न जडपणा आणत नाही ते जखमांसाठी चांगले आहे.