अग्निपुराणम्

मसूरमुद्‌गौ पेयार्थे भोज्या जीर्णाश्च शालयः । निम्बपर्पटकैः शाकैर्ज्जाङ्गलानां तथा रसः ।। २७९.

मसूर आणि मूग यांचा पेज म्हणून, चांगले शिजवलेला तांदूळ जेवणासाठी घ्यावा; नीम, परपटाच्या भाज्या आणि रानप्राण्यांचा रस यांचा वापर करावा.

विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्च्चिका । मनः शिला च वालेयः कुष्ठहा मूत्रपेषितः ।। २७९.

विडंग, मिरी, मुसळी, कुंठा, लोध्र, सुवर्चिका, मनःशिला आणि वलेरी — हे सर्व मूत्रात वाटून लावल्यास त्वचारोग दूर होतात.

अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः । यवान्नविकृतिर्मुद्‌गा कुलत्था जीर्णशालयः ।। २७९.

अपूप, कुंठा, कुलमाष, ज्वारी यांचे पदार्थ मूत्रविकार असणाऱ्यांसाठी हितकारक; ज्वारी, मूग, कुलथ आणि चांगले शिजवलेला तांदूळ योग्य आहेत.

तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च । तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च ।। २७९.

कडू आणि कोरड्या भाज्या, तसेच कडू हिरव्या भाज्या; तीळ, मोहरी, विभीतक आणि एंगुडा यांची तेलं देखील योग्य आहेत.

मुद्‌गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थितञ्च यत् । जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणां ।। २७९.

मूग, ज्वारी, गहू आणि एक वर्ष साठवलेले धान्य; तसेच रानप्राण्यांचा रस क्षयरोगात जेवणासाठी उत्तम आहे.

कौलत्थमौद्‌गको रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलैः । पूपैर्वा विस्किरैः सिद्धैर्दधिदाड़िमसाधितैः ।। २७९.

कुलथ, उडीद, रास्ना, वाळलेल्या मुळ्या, रानटी जनावरांचे मांस, फुलं किंवा धान्य, दही आणि डाळिंब घालून केलेले पदार्थ वापरावेत.

मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः । यवगोधूमशाल्यन्नैर्भोज्येच्छ्‌वासकासिनं ।। २७९.

मातुलुंगाचा रस, मध, द्राक्ष, पिंपळी व इतर पदार्थ घालून बनवलेले अन्न, तसेच जौ, गहू आणि तांदूळ हे श्वास व खोकल्याने त्रस्त असणाऱ्यांना द्यावे.

दशमूलवलारास्नाकुलत्थैरुपसाधिताः । पेयाः पूपरसाः क्काथाः श्वासहिक्कानिवारणा ।। २७९.

दशमूळ, बला, रास्ना आणि कुलथ घालून केलेले पेज, सूप आणि काढे हे श्वास व हिक्का यावर उपयोगी आहेत.

शुष्कमूलककौलत्थमूलजाह्गलजै रसैः । यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णं सोशीरमाचरेत् ।। २७९.

जव, गहू आणि तांदूळ जे पचले आहेत, ते वाळलेल्या मुळ्या, कुलथ, रानटी मुळ्यांचा रस आणि उशीरा यासोबत घ्यावेत.

शोथवान् सगुड़ां पथ्यां खादेद्वा गुड़नागरम् । तक्रञ्च चित्रकञ्चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ ।। २७९.

सूज असणाऱ्याने गुर आणि आले घातलेली पथ्य खावी, तसेच ताक आणि चित्रक हे दोन्ही ग्रहणीच्या आजारांवर उपयोगी आहेत.

पुराणयवगोधूमशालयो जाङ्गलो रसः । मुद्‌गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि च ।। २७९.

जुने जौ, गहू, तांदूळ, रानटी जनावरांचा रस, तसेच मूग, आवळा, खजूर, द्राक्ष आणि बोर हे घ्यावेत.

मधु सर्पिः पयः शक्र निम्बपर्पटकौ वृषम् । तक्रारिष्टाश्च शस्यन्ते सततं वातरोगिणाम् ।। २७९.

मध, तूप, दूध, साखर, नीम, परपट, ताक आणि अरिष्ट हे वारंवार वाताच्या आजारांमध्ये फायदेशीर आहेत.

हृद्रोगिणो विरेच्यास्तु पिप्पल्यो हिक्किनां हिताः । तक्रावलालसिन्धूनि मुक्तानि शिशिराम्भसा ।। २७९.

हृदयाच्या आजारांमध्ये शुद्धी करावी; पिंपळी हिक्केसाठी हितकारक आहे. ताक, वलाल आणि सिंधू हे थंड पाण्यात घालून द्यावेत.

मुक्ताः सौवर्चलाजादि मद्यं शस्तं मदात्यये । सक्षोद्रपयसा लाक्षआं पिवेच्च क्षचवान्नरः ।। २७९.

मुक्ता, सैंधव मीठ वगैरे मद्यपानाने आलेल्या नशेसाठी चांगले आहेत; उलटी थांबवण्यासाठी मध आणि दूध घालून लाक्षा प्यावी.

क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत् । शालयो भोजने रक्ता नीवारकलमादयः ।। २७९.

क्षयावर मांसाचा रस असलेला आहार, जो पचनशक्ती वाढवतो, घ्यावा; जेवणात लाल तांदूळ, नीवारी आणि कलम घ्यावेत.

यवान्नविकृतिर्म्मांसं शाकं सौवर्चलं शटी । पथ्या तथैवार्शसां यन्‌मण्डं तक्रञ्च वारिणा ।। २७९.

जवाचे पदार्थ, मांस, भाजीपाला, सैंधव मीठ आणि शटी हे हितकारक आहेत; तसेच मूळव्याधीसाठी मांड किंवा ताक पाण्यात मिसळून घ्यावे.

मुस्ताभ्यासस्तथा लोपश्चित्रकेण हरिद्रया । यवान्नविकृतिः शालिर्व्वास्तूकं ससुवर्च्चलम् ।। २७९.

मुसळीचा वापर, तसेच चित्रक आणि हळद घातलेला लोप, जवाचे पदार्थ, तांदूळ आणि सैंधव मीठ घातलेले वाष्टुक यांचा उपयोग करावा.

त्रपुषैर्वारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः । मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः ।। २७९.

टिन घातलेला जौ आणि गहू, दूध, ऊसाचा रस आणि तूप यासोबत, लघवीच्या त्रासात उपयोगी आहेत; पिण्यासाठी मांड आणि सुरा घ्यावी.

लाजाः शक्तुस्तथा क्षौद्रं शूल्यं मांसं परूषकम् । वार्त्ताकुलावशिखिनश्छर्द्दिघ्नाः पानकानि च ।। २७९.

लाह्या, सत्तू, मध, भाजलेले मांस, परुषक, वांगी, कुलाव आणि शिकीन, तसेच पेये, हे उलटीवर उपयोगी आहेत.

शाल्यन्नन्तोयपयसी केवलोष्णे श्रृतेऽपि वा । तृष्णाघ्ने मुस्तगुड़योर्गुटिका वा मुखे धृता ।। २७९.

पाण्यात किंवा दुधात शिजवलेला तांदूळ, किंवा फक्त गरम पाण्यात शिजवलेला तांदूळ तहान भागवतो; किंवा मुसळी आणि गूळ याची गोळी तोंडात धरावी.

यवान्नविकृतिः पूपं शुष्कमूलकजन्तथा । शाकं पटोलवेत्राग्रमुरुस्तम्भविनाशनम् ।। २७९.

जवाचे पदार्थ, पोळी, वाळलेल्या मुळ्या, तसेच पाटोळा आणि वेट्राची कोवळी टोकं, हे अंगातील जडपणा दूर करतात.

मुद्‌गाढ़कमसूराणां सतिलैर्जाङ्गलै रसैः । ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलजैः ।। २७९.

मूग, अरहर, मसूर, तीळ, रानटी जनावरांचा रस, सैंधव मीठ, तूप, द्राक्ष, सुंठ, आवळा आणि कोला यांचा वापर करावा.

यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत् । विसर्पी ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाड़िमोदकम् ।। २७९.

जुना गहू, जौ आणि तांदूळ यांचे सूप घ्यावे; विसर्प असणाऱ्यांसाठी तीळ, मध, द्राक्ष आणि डाळिंब याचा गोड पदार्थ उपयोगी आहे.

रक्तयष्टिकगोधूमयवमुद्‌गादिकं लघु । काकमारी च वेत्राग्रं वास्तुकञ्च सुवर्च्चला ।। २७९.

रक्तयष्टिक, गहू, जव आणि मुग हे हलके असतात. काकमारी, वेट्राच्या टोकाची पाने, वास्टुक आणि सुवर्चला हेही तसेच हलके आहेत.

वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं मधु । नाशारोगेषु च हितं घृतं दुर्व्वाप्रसाधितम् ।। २७९.

वात आणि रक्ताचे विकार दूर करण्यासाठी मध मिसळलेले पाणी उपयुक्त आहे. बरा न होणाऱ्या आजारांत दुर्वेने तयार केलेले तूप हितावह आहे.

भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसेऽपि वा । नश्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्द्धजन्तूद्भवेषु च ।। २७९.

भृंगराजाचा रस किंवा आवळ्याचा रस यामध्ये सिद्ध केलेले तेल नस्यासाठी सर्व रोगांवर आणि डोक्यातील जंतूंपासून होणाऱ्या विकारांवर उत्तम आहे.

शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्र भक्षणम् । द्विजजाढर्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरम्परम् ।। २७९.

थंड पाणी, अन्न व पाणी आणि तीळ खाणे, हे द्विजांना आळशी बनवते, पण त्याचबरोबर समाधानही देते.

गण्डूषं तिलतैलेन द्विजजार्ढ्यकरं परं । विड़ङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्व्वंत्र कृमिनाशने ।। २७९.

तीळाच्या तेलाने गुळण्या केल्याने द्विजांना जडपणा येतो. विरंगाचे चूर्ण आणि गोमूत्र सर्व प्रकारच्या आतड्यातील कृमी नष्ट करतात.

धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम् । शिरोरोगविनाशाय स्रिग्धमुष्णञ्च भोजनम् ।। २७९.

आवळ्याचे फळ आणि तूप यांचा लेप डोक्यावर लावण्यासाठी उत्तम आहे. डोक्याचे विकार दूर करण्यासाठी स्निग्ध आणि गरम अन्नही उपयुक्त आहे.