अग्निपुराणम्

मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः । षड़हे च व्यतिक्रान्ते तिक्तकं पाययेद्‌ध्रुवम् ।। २७९.

मुसळी, परपट, कोशीर, चंदन, उदीच्य, सुंठ आणि तापाची तीव्रता ओसरल्यावर कडू औषध नक्कीच द्यावे.

स्नेहयेत्त्यक्तदोषन्तु ततस्तञ्च विरेचयेत् । जीर्णाः षष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः ।। २७९.

तेल लावून दोष दूर केल्यावर मग शुद्धी करावी; चांगले शिजवलेला षष्टिक, नीवार, तांदूळ आणि प्रमोदक यांचा आहार योग्य आहे.

तद्विधास्ते ज्वरेष्विष्टा यवानां विकृतिस्तथा । मुद्‌गा मसूराश्चणकाः कुलत्थास्च सकुष्ठकाः ।। २७९.

अशा पदार्थांचा तापात उपयोग आहे; तसेच ज्वारीचे पदार्थ, मूग, मसूर, हरभरा, कुलथ आणि कुंठा यांचा समावेश करावा.

आटक्यो नारकाद्याश्च कर्क्कोटककटोल्वकम् । पटोलं सफलं निम्बं पर्पटं दाडिमं ज्वरे ।। २७९.

आटक्य, नरक, कर्कोटक, कटोल्वक, फळासह पटोळा, नीम, परपट आणि डाळिंब हे तापात हितकारक आहेत.

अधोगे वमनं शस्तमूद्‌र्ध्वगे च विरेचनम् । रक्तपित्ते तथा पानं षडङ्गं शुण्ठिवर्ज्जितम् ।। २७९.

खाली जाणाऱ्या विकारांत वमन करणे योग्य, वर जाणाऱ्या विकारांत शुद्धी करावी; रक्तपित्तात सुंठ वगळून षडंग काढा प्यावा.

शक्रुगोधूमलाजाश्च यवशालिमसूरकाः । सकुष्ठचणका मुद्‌गा भक्ष्या गोधूमका हिताः ।। २७९.

भाजलेली ज्वारी, गहू, तांदूळ, मसूर, कुंठा आणि हरभरा, तसेच मूग हे खाण्यास योग्य; गव्हाचे पदार्थ उपयुक्त आहेत.

साधिता घृतदुग्धाभ्यां क्षौद्रं वृषरसो मधु । अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितं ।। २७९.

तुप आणि दुधात शिजवलेले, मध, वृषभमूत्र आणि मध हे उपयुक्त; जुन्या तांदळाचा आहार अतिसारात हितकारक आहे.

अनभिष्यन्दि यच्चान्नं लोध्रवल्कलसंयुतम् । मारुतं वर्ज्जयेद् यत्नः कार्य्यो गुल्मेषु सर्वथा ।। २७९.११ वाट्यं क्षीरेण चाश्नीयाद्वास्तूकं घृतसाधितं । गोधूमशालयस्तिक्ता हिता जठरिणामथ ।। २७९.

जे अन्न चिकट होत नाही आणि लोध्राच्या सालीसह असते ते योग्य; पोटाच्या गाठींमध्ये वार टाळण्याचा प्रयत्न करावा.

गोधूमशालयो मुद्‌गा ब्रह्मर्क्षखदिरोऽभया । पञ्चकोलञ्जाङ्गलाश्च निम्बधात्र्याः पटोलकाः ।। २७९.

गहू, तांदूळ, मूग, ब्राह्मी, खदिर, हरितकी, पंचकोळ, रानभाजी, नीम, आवळा आणि पटोळा हे सुचवले आहेत.

मातुलङ्गरसाजातिशुष्कमूलकसैन्धवाः । कुष्ठिनाञ्च तता शस्तं पानार्थे खदिरोदकं ।। २७९.

मातुलुंगाचा रस, जाती, वाळलेली मुळे आणि सैंधव मीठ; त्वचारोग असणाऱ्यांसाठी खदिराच्या पाण्याचा उपयोग प्यायला करावा.

मसूरमुद्‌गौ पेयार्थे भोज्या जीर्णाश्च शालयः । निम्बपर्पटकैः शाकैर्ज्जाङ्गलानां तथा रसः ।। २७९.

मसूर आणि मूग यांचा पेज म्हणून, चांगले शिजवलेला तांदूळ जेवणासाठी घ्यावा; नीम, परपटाच्या भाज्या आणि रानप्राण्यांचा रस यांचा वापर करावा.

विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्च्चिका । मनः शिला च वालेयः कुष्ठहा मूत्रपेषितः ।। २७९.

विडंग, मिरी, मुसळी, कुंठा, लोध्र, सुवर्चिका, मनःशिला आणि वलेरी — हे सर्व मूत्रात वाटून लावल्यास त्वचारोग दूर होतात.

अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः । यवान्नविकृतिर्मुद्‌गा कुलत्था जीर्णशालयः ।। २७९.

अपूप, कुंठा, कुलमाष, ज्वारी यांचे पदार्थ मूत्रविकार असणाऱ्यांसाठी हितकारक; ज्वारी, मूग, कुलथ आणि चांगले शिजवलेला तांदूळ योग्य आहेत.

तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च । तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च ।। २७९.

कडू आणि कोरड्या भाज्या, तसेच कडू हिरव्या भाज्या; तीळ, मोहरी, विभीतक आणि एंगुडा यांची तेलं देखील योग्य आहेत.

मुद्‌गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थितञ्च यत् । जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणां ।। २७९.

मूग, ज्वारी, गहू आणि एक वर्ष साठवलेले धान्य; तसेच रानप्राण्यांचा रस क्षयरोगात जेवणासाठी उत्तम आहे.

कौलत्थमौद्‌गको रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलैः । पूपैर्वा विस्किरैः सिद्धैर्दधिदाड़िमसाधितैः ।। २७९.

कुलथ, उडीद, रास्ना, वाळलेल्या मुळ्या, रानटी जनावरांचे मांस, फुलं किंवा धान्य, दही आणि डाळिंब घालून केलेले पदार्थ वापरावेत.

मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः । यवगोधूमशाल्यन्नैर्भोज्येच्छ्‌वासकासिनं ।। २७९.

मातुलुंगाचा रस, मध, द्राक्ष, पिंपळी व इतर पदार्थ घालून बनवलेले अन्न, तसेच जौ, गहू आणि तांदूळ हे श्वास व खोकल्याने त्रस्त असणाऱ्यांना द्यावे.

दशमूलवलारास्नाकुलत्थैरुपसाधिताः । पेयाः पूपरसाः क्काथाः श्वासहिक्कानिवारणा ।। २७९.

दशमूळ, बला, रास्ना आणि कुलथ घालून केलेले पेज, सूप आणि काढे हे श्वास व हिक्का यावर उपयोगी आहेत.

शुष्कमूलककौलत्थमूलजाह्गलजै रसैः । यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णं सोशीरमाचरेत् ।। २७९.

जव, गहू आणि तांदूळ जे पचले आहेत, ते वाळलेल्या मुळ्या, कुलथ, रानटी मुळ्यांचा रस आणि उशीरा यासोबत घ्यावेत.

शोथवान् सगुड़ां पथ्यां खादेद्वा गुड़नागरम् । तक्रञ्च चित्रकञ्चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ ।। २७९.

सूज असणाऱ्याने गुर आणि आले घातलेली पथ्य खावी, तसेच ताक आणि चित्रक हे दोन्ही ग्रहणीच्या आजारांवर उपयोगी आहेत.

पुराणयवगोधूमशालयो जाङ्गलो रसः । मुद्‌गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि च ।। २७९.

जुने जौ, गहू, तांदूळ, रानटी जनावरांचा रस, तसेच मूग, आवळा, खजूर, द्राक्ष आणि बोर हे घ्यावेत.

मधु सर्पिः पयः शक्र निम्बपर्पटकौ वृषम् । तक्रारिष्टाश्च शस्यन्ते सततं वातरोगिणाम् ।। २७९.

मध, तूप, दूध, साखर, नीम, परपट, ताक आणि अरिष्ट हे वारंवार वाताच्या आजारांमध्ये फायदेशीर आहेत.

हृद्रोगिणो विरेच्यास्तु पिप्पल्यो हिक्किनां हिताः । तक्रावलालसिन्धूनि मुक्तानि शिशिराम्भसा ।। २७९.

हृदयाच्या आजारांमध्ये शुद्धी करावी; पिंपळी हिक्केसाठी हितकारक आहे. ताक, वलाल आणि सिंधू हे थंड पाण्यात घालून द्यावेत.

मुक्ताः सौवर्चलाजादि मद्यं शस्तं मदात्यये । सक्षोद्रपयसा लाक्षआं पिवेच्च क्षचवान्नरः ।। २७९.

मुक्ता, सैंधव मीठ वगैरे मद्यपानाने आलेल्या नशेसाठी चांगले आहेत; उलटी थांबवण्यासाठी मध आणि दूध घालून लाक्षा प्यावी.

क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत् । शालयो भोजने रक्ता नीवारकलमादयः ।। २७९.

क्षयावर मांसाचा रस असलेला आहार, जो पचनशक्ती वाढवतो, घ्यावा; जेवणात लाल तांदूळ, नीवारी आणि कलम घ्यावेत.

यवान्नविकृतिर्म्मांसं शाकं सौवर्चलं शटी । पथ्या तथैवार्शसां यन्‌मण्डं तक्रञ्च वारिणा ।। २७९.

जवाचे पदार्थ, मांस, भाजीपाला, सैंधव मीठ आणि शटी हे हितकारक आहेत; तसेच मूळव्याधीसाठी मांड किंवा ताक पाण्यात मिसळून घ्यावे.

मुस्ताभ्यासस्तथा लोपश्चित्रकेण हरिद्रया । यवान्नविकृतिः शालिर्व्वास्तूकं ससुवर्च्चलम् ।। २७९.

मुसळीचा वापर, तसेच चित्रक आणि हळद घातलेला लोप, जवाचे पदार्थ, तांदूळ आणि सैंधव मीठ घातलेले वाष्टुक यांचा उपयोग करावा.

त्रपुषैर्वारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः । मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः ।। २७९.

टिन घातलेला जौ आणि गहू, दूध, ऊसाचा रस आणि तूप यासोबत, लघवीच्या त्रासात उपयोगी आहेत; पिण्यासाठी मांड आणि सुरा घ्यावी.

लाजाः शक्तुस्तथा क्षौद्रं शूल्यं मांसं परूषकम् । वार्त्ताकुलावशिखिनश्छर्द्दिघ्नाः पानकानि च ।। २७९.

लाह्या, सत्तू, मध, भाजलेले मांस, परुषक, वांगी, कुलाव आणि शिकीन, तसेच पेये, हे उलटीवर उपयोगी आहेत.