अग्निपुराणम्

गङ्गायां शान्तनोर्भीष्मः काल्यायां विचित्रवीर्य्यकः । कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षेत्रे वैचित्रवीर्य्यके ।। २७८.

गंगेपासून शांतनूला भीष्म, कालयापासून विचित्रवीर्य, आणि विचित्रवीर्याच्या क्षेत्रात कृष्णद्वैपायन जन्मला.

धृतराष्ट्रञ्च पाण्डुञ्च विदुरञ्चाप्यजीजनत् । पाण्डोर्युधिष्ठिरः कुन्त्यां भीमश्चैवार्जुनस्त्रयः ।। २७८.

त्याने धृतराष्ट्र, पांडू आणि विदुर यांना जन्म दिला; पांडूपासून कुंतीला युधिष्ठिर, आणि भीम व अर्जुन हे तिघे.

नकुलः सहदेवश्च पाण्डोर्म्माद्य्राञ्च दैवतः । अर्जुनस्य च सौभद्रः परिक्षिदभिमन्युतः ।। २७८.

माद्रीपासून पांडूचे नकुल आणि सहदेव हे दैवी मार्गाने जन्मले; अर्जुनाचा पुत्र अभिमन्यूचा मुलगा सुभद्रापासून परीक्षित.

द्रौपदी पाण्डवानाञ्च प्रिया तस्यां युधिष्ठिरात् । प्रतिविन्ध्यो भीमसेनाच्छ्रुतकीर्त्तिर्द्धनञ्जयात् ।। २७८.

द्रौपदी, पांडवांची प्रिय, हिच्या पोटी युधिष्ठिराचा प्रतिविंध्य, भीमसेनाचा श्रुतकीर्ती, आणि धनंजयाचा पुत्र.

सहदेवाच्छ्रुतकर्म्मा शतानीकस्तु नाकुलिः । भीमसेनाद्धिड़िम्बायामन्य आसीद् घटोत्‌कचः ।। २७८.

सहदेवापासून श्रुतकर्मा, नकुलाचा पुत्र शतानिक; भीमसेन आणि हिडिंबा यांचा दुसरा मुलगा घटोत्कच.

एते भूता भविष्याश्च नृपाः संख्या न विद्यते । गताः कालेन कालो हि हरिस्तं पूजयेद्‌द्विज ।। २७८.

हे सर्व राजे, भूतकाळातील आणि भविष्यकाळातील, मोजता येणार नाहीत; काळाच्या प्रवाहात सर्व गेले, कारण काळ म्हणजे हरि — म्हणून द्विजांनी त्याची पूजा करावी.

होममग्नौसमुद्दिश्य कुरु सर्व्वप्रदं यतः ।। २७८.

अग्नीला उद्देशून होम कर, कारण तो सर्व काही देणारा आहे.

अग्निरुवाच आयुर्वेदं प्रवक्ष्यामि सुश्रुताय यमब्रवीत् । देवो धन्वन्तरिः सारं मृतसञ्जीवनीकरं ।। २७९.

अग्नी म्हणाले — मी आयुर्वेद सांगतो, जो देव धन्वंतरी यांनी सुश्रुताला सांगितला, तो मृतांना पुन्हा जिवंत करणारा आणि सर्वात उत्तम आहे.

सुश्रुत उवाच आयुर्वेदं मम ब्रूहि नराश्वेभरुगर्दनम् । सिद्धयोगान्‌ सिद्धमन्त्रान्‌ मृतसञ्जीवनीकरान् ।। २७९.

सुश्रुत म्हणाले — मला ते आयुर्वेद सांग, जे माणसांचे, घोड्यांचे आणि गायींचे आजार दूर करते; त्यात सिद्ध योग, सिद्ध मंत्र आणि मृतांना जिवंत करणारे उपाय आहेत.

धन्वन्तरिरुवाच रक्षन् बलं हि ज्वरितं लङ्घितं भोजयेद्भिषक् । सविश्वं लाजमण्डन्तु तृड्‌ज्वरान्तं श्रृतं जलम् ।। २७९.

धन्वंतरी म्हणाले — ताप आलेल्याचे बळ राखण्यासाठी, उपाशी माणसाला हलका आहार द्यावा; भाजलेला ज्वारी, लाह्या आणि उकडून थंड केलेले पाणी दिल्यास तहान आणि ताप कमी होतो.

मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः । षड़हे च व्यतिक्रान्ते तिक्तकं पाययेद्‌ध्रुवम् ।। २७९.

मुसळी, परपट, कोशीर, चंदन, उदीच्य, सुंठ आणि तापाची तीव्रता ओसरल्यावर कडू औषध नक्कीच द्यावे.

स्नेहयेत्त्यक्तदोषन्तु ततस्तञ्च विरेचयेत् । जीर्णाः षष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः ।। २७९.

तेल लावून दोष दूर केल्यावर मग शुद्धी करावी; चांगले शिजवलेला षष्टिक, नीवार, तांदूळ आणि प्रमोदक यांचा आहार योग्य आहे.

तद्विधास्ते ज्वरेष्विष्टा यवानां विकृतिस्तथा । मुद्‌गा मसूराश्चणकाः कुलत्थास्च सकुष्ठकाः ।। २७९.

अशा पदार्थांचा तापात उपयोग आहे; तसेच ज्वारीचे पदार्थ, मूग, मसूर, हरभरा, कुलथ आणि कुंठा यांचा समावेश करावा.

आटक्यो नारकाद्याश्च कर्क्कोटककटोल्वकम् । पटोलं सफलं निम्बं पर्पटं दाडिमं ज्वरे ।। २७९.

आटक्य, नरक, कर्कोटक, कटोल्वक, फळासह पटोळा, नीम, परपट आणि डाळिंब हे तापात हितकारक आहेत.

अधोगे वमनं शस्तमूद्‌र्ध्वगे च विरेचनम् । रक्तपित्ते तथा पानं षडङ्गं शुण्ठिवर्ज्जितम् ।। २७९.

खाली जाणाऱ्या विकारांत वमन करणे योग्य, वर जाणाऱ्या विकारांत शुद्धी करावी; रक्तपित्तात सुंठ वगळून षडंग काढा प्यावा.

शक्रुगोधूमलाजाश्च यवशालिमसूरकाः । सकुष्ठचणका मुद्‌गा भक्ष्या गोधूमका हिताः ।। २७९.

भाजलेली ज्वारी, गहू, तांदूळ, मसूर, कुंठा आणि हरभरा, तसेच मूग हे खाण्यास योग्य; गव्हाचे पदार्थ उपयुक्त आहेत.

साधिता घृतदुग्धाभ्यां क्षौद्रं वृषरसो मधु । अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितं ।। २७९.

तुप आणि दुधात शिजवलेले, मध, वृषभमूत्र आणि मध हे उपयुक्त; जुन्या तांदळाचा आहार अतिसारात हितकारक आहे.

अनभिष्यन्दि यच्चान्नं लोध्रवल्कलसंयुतम् । मारुतं वर्ज्जयेद् यत्नः कार्य्यो गुल्मेषु सर्वथा ।। २७९.११ वाट्यं क्षीरेण चाश्नीयाद्वास्तूकं घृतसाधितं । गोधूमशालयस्तिक्ता हिता जठरिणामथ ।। २७९.

जे अन्न चिकट होत नाही आणि लोध्राच्या सालीसह असते ते योग्य; पोटाच्या गाठींमध्ये वार टाळण्याचा प्रयत्न करावा.

गोधूमशालयो मुद्‌गा ब्रह्मर्क्षखदिरोऽभया । पञ्चकोलञ्जाङ्गलाश्च निम्बधात्र्याः पटोलकाः ।। २७९.

गहू, तांदूळ, मूग, ब्राह्मी, खदिर, हरितकी, पंचकोळ, रानभाजी, नीम, आवळा आणि पटोळा हे सुचवले आहेत.

मातुलङ्गरसाजातिशुष्कमूलकसैन्धवाः । कुष्ठिनाञ्च तता शस्तं पानार्थे खदिरोदकं ।। २७९.

मातुलुंगाचा रस, जाती, वाळलेली मुळे आणि सैंधव मीठ; त्वचारोग असणाऱ्यांसाठी खदिराच्या पाण्याचा उपयोग प्यायला करावा.

मसूरमुद्‌गौ पेयार्थे भोज्या जीर्णाश्च शालयः । निम्बपर्पटकैः शाकैर्ज्जाङ्गलानां तथा रसः ।। २७९.

मसूर आणि मूग यांचा पेज म्हणून, चांगले शिजवलेला तांदूळ जेवणासाठी घ्यावा; नीम, परपटाच्या भाज्या आणि रानप्राण्यांचा रस यांचा वापर करावा.

विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्च्चिका । मनः शिला च वालेयः कुष्ठहा मूत्रपेषितः ।। २७९.

विडंग, मिरी, मुसळी, कुंठा, लोध्र, सुवर्चिका, मनःशिला आणि वलेरी — हे सर्व मूत्रात वाटून लावल्यास त्वचारोग दूर होतात.

अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः । यवान्नविकृतिर्मुद्‌गा कुलत्था जीर्णशालयः ।। २७९.

अपूप, कुंठा, कुलमाष, ज्वारी यांचे पदार्थ मूत्रविकार असणाऱ्यांसाठी हितकारक; ज्वारी, मूग, कुलथ आणि चांगले शिजवलेला तांदूळ योग्य आहेत.

तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च । तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च ।। २७९.

कडू आणि कोरड्या भाज्या, तसेच कडू हिरव्या भाज्या; तीळ, मोहरी, विभीतक आणि एंगुडा यांची तेलं देखील योग्य आहेत.

मुद्‌गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थितञ्च यत् । जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणां ।। २७९.

मूग, ज्वारी, गहू आणि एक वर्ष साठवलेले धान्य; तसेच रानप्राण्यांचा रस क्षयरोगात जेवणासाठी उत्तम आहे.

कौलत्थमौद्‌गको रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलैः । पूपैर्वा विस्किरैः सिद्धैर्दधिदाड़िमसाधितैः ।। २७९.

कुलथ, उडीद, रास्ना, वाळलेल्या मुळ्या, रानटी जनावरांचे मांस, फुलं किंवा धान्य, दही आणि डाळिंब घालून केलेले पदार्थ वापरावेत.

मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः । यवगोधूमशाल्यन्नैर्भोज्येच्छ्‌वासकासिनं ।। २७९.

मातुलुंगाचा रस, मध, द्राक्ष, पिंपळी व इतर पदार्थ घालून बनवलेले अन्न, तसेच जौ, गहू आणि तांदूळ हे श्वास व खोकल्याने त्रस्त असणाऱ्यांना द्यावे.

दशमूलवलारास्नाकुलत्थैरुपसाधिताः । पेयाः पूपरसाः क्काथाः श्वासहिक्कानिवारणा ।। २७९.

दशमूळ, बला, रास्ना आणि कुलथ घालून केलेले पेज, सूप आणि काढे हे श्वास व हिक्का यावर उपयोगी आहेत.

शुष्कमूलककौलत्थमूलजाह्गलजै रसैः । यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णं सोशीरमाचरेत् ।। २७९.

जव, गहू आणि तांदूळ जे पचले आहेत, ते वाळलेल्या मुळ्या, कुलथ, रानटी मुळ्यांचा रस आणि उशीरा यासोबत घ्यावेत.