अग्निपुराणम्

अग्निरुवाच सोमवंशं प्रवक्ष्यामि पठितं पापनाशनम् । विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रोऽत्रिरत्रितः ॥ २७४.

अग्नी म्हणाले – आता मी पापांचा नाश करणारा सोमवंश सांगतो. विष्णूच्या नाभीतून उत्पन्न झालेल्या ब्रह्माचा पुत्र अत्री, आणि अत्रीपासून सोम झाला.

सोमश्चक्रे राजसूयं त्रैलोक्यं दक्षइणआन्ददौ । समाप्तेऽवभृथे सोमं तद्रूपालोकनेच्छवः ॥ २७४.

सोमाने राजसूय यज्ञ केला आणि तीनही लोकांचा दान पुरोहितांना दिला. यज्ञाच्या शेवटी, त्याच्या त्या रूपाचे दर्शन घेण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी—

कामवाणाभितप्ताङ्ग्यो नरदेव्यः सिषेविरे । लक्ष्मीर्न्नारायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्द्दमम् ॥ २७४.

माणसांच्या राण्यांनी, कामाने व्याकुळ होऊन, त्याची सेवा केली. लक्ष्मीने नारायणाला सोडले, आणि सिनीवालीने कर्दमाला सोडले.

द्युतिं विभावसुन्त्यक्त्वा पुष्टिर्धातारमव्ययम् । प्रभा प्रभाकरन्त्यक्त्वा हविष्मन्तं कुहूः स्वयम् ॥ २७४.

पुष्टीने तेज सोडून, अविनाशी धात्याला सोडले; प्रभेने प्रभाकराला, आणि कुहूने स्वतः हविष्मंताला सोडले.

कीर्त्तिर्जयन्तम्भर्त्तारं वसुर्म्मारीचकश्यपम् । धृतिस्त्यक्त्वा पतिं नन्दीं सोममेवाभजत्तदा ॥ २७४.

कीर्तीने जयंत या पतीला, वसुने मारीच कश्यपाला, आणि धृतिने नंदी या पतीला सोडून त्या वेळी फक्त सोमाचीच सेवा केली.

स्वकीया इव सोमोऽपि कामयामास तास्तदा । एवं कृतापचारस्य तासां भर्त्तृगणस्तदा ॥ २७४.

सोमानेही त्या सर्व स्त्रियांना आपल्याचसारख्या मानून इच्छा धरली. अशा प्रकारे, त्यांनी पतींचा अपमान केला.

न शशाकापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः । सप्तलोकैकनाथत्वमवाप्तस्तपसा ह्युत ॥ २७४.

पतींना त्या अपमानाचा शाप किंवा शस्त्रांनीही बदला घेता आला नाही, कारण सोमाने तपस्येने सातही लोकांचे अधिपत्य मिळवले होते.

विवभ्राम मतिस्तस्य विनयादनया हता । बृहस्पतेः स वै भार्य्यां तारां नाम यशस्विनीम् ॥ २७४.

त्याच्या मनाचा संयम सुटला आणि त्याने बृहस्पतीची प्रसिद्ध पत्नी तारा हिला पळवून नेले.

जहार तरसा सोमो ह्यवमन्याङ्गिरःसुतम् । ततस्तद्‌युद्धमभवत् प्रख्यातं ताकामयम् ॥ २७४.

सोमाने जोराने तारा हिला पळवली आणि अंगिरसपुत्राचा अपमान केला. त्यानंतर ताऱ्यासाठी मोठे युद्ध झाले.

देवानां दानवानाञ्च लोकक्षयकरं महत् । ब्राह्मा निवार्य्योशनसन्तारामङ्गिरसे ददौ ॥ २७४.

देव आणि दानव यांच्यातील ते युद्ध फार भयंकर होते, ज्याने सृष्टीचा नाश होण्याचा धोका निर्माण केला. ब्रह्मदेवाने हस्तक्षेप केला आणि उशनाने तारा परत अंगिरसपुत्राला दिली.

तामन्तःप्रसवां दृष्ट्वा गर्भं त्यजाब्रवीद्गुरुः । गर्भस्त्यक्तः प्रदीप्तोऽथ प्राहाहं सोमसम्भवः ॥ २७४.

ती गर्भवती असल्याचे पाहून गुरूंनी तिला गर्भ टाकायला सांगितले. टाकलेला गर्भ तेजाने प्रकट झाला आणि म्हणाला, 'मी सोमाचा पुत्र आहे.'

एवं सोमाद्‌ बुधः पुत्त्रः पुत्त्रस्तस्य पुरूरवाः । स्वर्गन्त्यक्त्वोर्वशी सा तं वरयामास चाप्सराः ॥ २७४.

अशा प्रकारे सोमापासून बुध, आणि बुधाचा पुत्र पुरूरवा झाला. स्वर्ग सोडून उर्वशी या अप्सरेने त्याला पती म्हणून निवडले.

तथा सहाचरद्राजा दशवर्षाणि पञ्च च । पञ्च षट् सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ महामुने ॥ २७४.

राजा तिच्यासोबत दहा वर्षे आणि पाच, मग पाच, सहा, सात, आठ, दहा आणि आठ वर्षे एकत्र राहिला, हे महर्षे.

एकोऽग्निरभवत् पूर्व्वं तेन त्रेता प्रवर्त्तिता । पुरूरवा योगशीलो गान्धर्व्वलोकमीयिवान् ॥ २७४.

सुरुवातीला एकच अग्नी होता, त्यानेच त्रेतायुगातील विधी सुरू केले. योगाभ्यास करणारा पुरूरवा गंधर्वांच्या लोकात पोहोचला.

आयुर्दृढायुरश्वायुर्धनायुर्धृतिमान् वसुः । दिविजातः शतायुश्च सुषुवे चोर्व्वशी नृपान् ॥ २७४.

आयु, दृढायू, अश्वायू, धनायू, धृतिमान, वसु, दिविजात आणि शतायू — हे सर्व राजा उर्वशीच्या पोटी जन्मले, आणि त्यांना दीर्घायुष्य व सामर्थ्य लाभले होते.

आयुषो नहुषः पुत्रो वृद्धशर्म्मा रजिस्तथा । दर्भो विपाप्मा पञ्चागन्यं रजेः पुत्रशतं ह्यभूत् ॥ २७४.

आयुचा मुलगा नहुष होता; वृद्धशर्मा आणि रजिही त्याचप्रमाणे; दर्भ, विपाप्मा आणि पंचागण्य — राजीचे शंभर पुत्र झाले.

राजेया इति विख्याता विष्णुदत्तवरो रजिः । देवासुरे रणे दैत्यानबधीत् सुरयाचितः ॥ २७४.

राजी हे विष्णूच्या कृपेने प्रसिद्ध झालेले राजपुत्र होते. देवांनी विनंती केल्यावर, राजीने देव-दानवांच्या युद्धात दैत्यांचा पराभव केला.

गतायेन्द्राय पुत्रत्वं दत्वा राज्यं दिवङ्गतः । रजेः पुत्रैर्हृतं राज्यं शक्रस्याथ सुदुर्म्मनाः ॥ २७४.

राजीने आपले राज्य पुत्र म्हणून इंद्राला दिले आणि नंतर तो स्वर्गात गेला. त्यानंतर राजीच्या मुलांनी वाईट हेतूने इंद्राचे राज्य बळकावले.

ग्रहशान्त्यादिविधिना गुरुरिन्द्राय तद्ददौ । मोहयित्वा रजिसुतानासंस्ते निजधर्म्मगाः ॥ २७४.

ग्रहशांतीच्या विधीने गुरुने ते राज्य पुन्हा इंद्राला दिले, राजीच्या मुलांना भ्रमित करून, ज्यामुळे त्यांनी आपले कर्तव्य सोडले.

नहुषस्य सुताः सप्त यतिर्य्ययातिरुत्तमः । उद्भवः पञ्चकश्चैव शर्य्यातिमेघपालकौ ॥ २७४.

नहुषाचे सात पुत्र होते: यती, उत्तम ययाति, उद्भव, पञ्चक, शर्याती आणि मेघपालक.

यतिः कुमारभावेऽपि विष्णुं ध्यात्वा हरिं गतः । देवयानी सुक्रकन्या ययातेः पत्न्यऽभूत्तदा ॥ २७४.

यतीने लहानपणीच विष्णूचे ध्यान केले आणि हरिप्राप्ती केली. शुक्राची कन्या देवयानी त्या वेळी ययातीची पत्नी झाली.

वृषपर्व्वजा सर्म्मिष्ठा ययातेः पञ्च तत्सुताः । यदुञ्च तुर्व्वसुञ्चैव देवयानी व्यजायत ॥ २७४.

वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठा हिने ययातीला पाच पुत्र दिले; देवयानीने यदु आणि तुर्वसु यांना जन्म दिला.

द्रुह्यञ्चानूञ्च पूरुञ्च शर्म्मिष्ठा वार्षपर्व्वणी । यदुः पूरुश्चाभवतान्तेषां वंशविवर्द्धनौ ॥ २७४.

द्रुह्यु, अनु आणि पुरु हे वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठा हिच्या पोटी जन्मले; त्यांच्यात यदु आणि पुरु यांनी आपल्या वंशाचा विस्तार केला.

अग्निरुवाच यदोरासन्‌पञ्च पुत्रा ज्येष्ठस्तेषु सहस्रजित् । नीलाञ्जिको रधुः क्रोष्टुः शतजिच्च सहस्रजित् ।। २७५.

अग्नी म्हणाला: यदुला पाच पुत्र होते, त्यात सर्वांत मोठा होता सहस्रजित. सहस्रजितचे पुत्र म्हणजे नीलांजिक, रधू, क्रोष्टु आणि शतजित.

शतजिद्धैहयो रेणुहयो हय इति त्रयः । धर्म्मनेत्रो हैहयस्य धर्म्मनेत्रस्य संहनः ।। २७५.

शतजितचे तीन पुत्र होते: हैहय, रेणुहय आणि हय. हैहयाचा पुत्र धर्मनेत्र, आणि धर्मनेत्राचा पुत्र संहन.

महिमा संहनस्यासीन्महिम्नो भद्रसेनकः । भद्रसेनाद् दुर्गमोऽभूद्‌दुर्गभात्कनकोऽभवत् ।। २७५.

संहनाचा पुत्र महिमा, महिमाचा पुत्र भद्रसेनक, भद्रसेनकापासून दुर्गम आणि दुर्गमापासून कनक जन्माला आला.

कनकात् कृतवीर्य्यस्तु कृताग्निः करवीरकः । कृतौजाश्च चचतुर्थोऽभूत् कृतवीर्य्यात्तु सोऽर्जुनः ।। २७५.

कनकापासून कृतवीर्य, नंतर कृताग्नी, करवीरक आणि चौथा कृतौजा असे झाले; कृतवीर्यापासून अर्जुन जन्मला.

दत्तोऽर्ज्जुनाय तपते सप्तद्वीपमहीशताम् । ददौ बाहुसहस्रञ्च अजेयत्वं रणेऽरिणा ।। २७५.

दत्ताने अर्जुनाला सात द्वीपांची पृथ्वीचे राज्य, हजार हात आणि युद्धात शत्रूंवर अजिंक्यपणाची कृपा दिली.

अधर्म्मै वर्त्त मानस्य विष्णुहस्तान्मृतिर्ध्रु बा । दश यज्ञसहस्राणि सोऽर्ज्जुनः कृतवान्तृपः ।। २७५.

अधर्माच्या वर्तनामुळे, त्याचा मृत्यू विष्णूच्या हातून ठरलेला होता; त्या राजाने दहा हजार यज्ञ केले.