अग्निपुराणम्

पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत्। अग्निस्वात्ता वर्हिषदोऽनग्नयः साग्नयो ह्यजात्

पावक, पवमान आणि शुचि यांचा जन्म झाला. स्वाहा हिच्या पोटी अग्निजा जन्मली. अग्निस्वत्त, वर्षिषद, अनग्नि आणि साग्नि हे देखील जन्मले.

पितृभ्यश्च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते । हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम्

पितर आणि स्वधा, तसेच वैधारिणीची कन्या मेना यांच्या पोटी संतती झाली. हिंसा ही अधर्माची पत्नी होती, तिच्या पोटी तथ आणि अनृत हे जन्मले.

कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकमेव च। माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः

त्या दोघांपासून कन्या निकृती, भय आणि नरक यांचा जन्म झाला. त्यांच्यापासून माया आणि वेदना हे जोडपे जन्मले.

तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम्। वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञेथ रौरवात्

त्यांच्यापासून मायेनं मृत्यूला जन्म दिला, जो सर्व प्राण्यांना घेऊन जातो. वेदनेनं रौरव या नरकातून दुःख नावाच्या मुलाला जन्म दिला.

मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे। ब्रह्मणश्च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः

मृत्यूच्या पोटी व्याधी, जरा, शोक, तृष्णा आणि क्रोध यांचा जन्म झाला. ब्रह्मदेवाच्या रडण्यामुळे रुद्राचा जन्म झाला, म्हणून त्याला रुद्र म्हणतात.

भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज। भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः

भव, शर्व, ईशान, पशुपती, भीम, उग्र आणि महादेव—या सर्वांना पितामहांनी संबोधले.

दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती। हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत् पुनः

दक्षाच्या रागामुळे त्याची पत्नी सतीनं देहत्याग केला. ती हिमवंताची कन्या म्हणून पुन्हा जन्मली आणि पुन्हा शंभूची पत्नी झाली.

ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः। स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्णवादेर्भुक्तिमुक्तिदाः

नारद आणि इतर ऋषींपासून पूजा, स्नान वगैरे विधी निर्माण झाले. स्वायंभुवादींनी या पूजा केल्या आणि त्या विष्णू वगैरे देवांच्या कृपेने भोग आणि मोक्ष देतात.

नारद उवाच सामान्यपूजां विष्णवादेर्वक्ष्ये मन्त्रांश्च सर्वदान्। समस्तपरिवाराय अच्युताय नमो यजेत

नारद म्हणाले: आता मी विष्णू आणि इतर देवांची सर्वसाधारण पूजा आणि सर्व मंत्र सांगतो. अच्युत आणि त्याच्या सर्व परिवाराची 'नम:' म्हणून पूजा करावी.

धात्रे विधात्रे गङ्गायै यमुनायै निधी तथा। द्वारश्रियं वास्तुनवं शक्तिं कूर्म्मनन्तकम्

धात्र, विधात्र, गंगा, यमुना आणि सर्व धनसंपत्ती, द्वाराची देवी, नवीन वास्तू, शक्ती, कूर्म आणि अनंतक यांचीही पूजा करावी.

पृथिवीं धर्म्मकं ज्ञानं वैराग्यैश्वर्यमेव च। अधर्मादीन् कन्दनालपद्मकेशरकर्णिकाः

पृथ्वी, धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, अधर्म आणि इतर, कमळाचा दांडा, पाकळ्या, केशर आणि गर्भ या सर्वांची पूजा करावी.

ऋग्वेदाद्यं कृताद्यञ्च सत्त्वाद्यर्क्कादिमण्डलम्। विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा च ता यजेत्

ऋग्वेद आणि इतर वेद, कृतयुग आणि इतर युगे, सत्त्व आणि सूर्यमंडल, विमलोत्कर्षिणी, ज्ञान, क्रिया आणि योग—यांचीही पूजा करावी.

प्रह्वीं सत्यां तथेशानानुग्रहसनमूर्त्तिकाम् । दुर्गां गिरङ्गणं क्षेत्रं वासुदेवादिकं यजेत्

प्रह्वी, सत्य, ईशान, अनुग्रह, सनमूर्ती, दुर्गा, गिरा, अंगण, क्षेत्र, वासुदेव आणि इतर यांचीही पूजा करावी.

हृदयञ्च शिरः शूलं वर्मनेत्रमथास्त्रकम्। शङ्खं चक्रं गदां पद्मं श्रीवत्सं कौस्तुभं यजेत्

हृदय, शिर, त्रिशूल, कवच, डोळे आणि शस्त्रे, शंख, चक्र, गदा, कमळ, श्रीवत्स आणि कौस्तुभ—यांचीही पूजा करावी.

वनमालां श्रियं पुष्टिं गरुडं गुरुमर्चयेत्। इन्द्रमग्निं यमं रक्षो जलं वायुं धनेश्वरम्

वनमाला, श्री, पुष्टी, गरुड आणि गुरु यांची पूजा करावी. इंद्र, अग्नि, यम, राक्षस, पाणी, वायू आणि धनाचा स्वामी यांचीही पूजा करावी.

ईशानन्तमजं चास्त्रं वाहनं कुमुदादिकम्। विष्वकसेनं मण्डलादौ सिद्धिः पूजादिना भवेत्

परमेश्वर, ज्यांना आरंभ आणि अंत नाही, तसेच अजन्मा आहेत, त्यांची शस्त्रे, वाहन, कमळ वगैरे, आणि विष्वक्सेन यांची पूजा व इतर विधी केल्याने मंडलात सर्व कार्यात यश मिळते.

शिवपूजाथ सामान्या पूर्वं नन्दिनमर्च्चयेत्। महाकालं यजेद्गङ्गां यमुनाञ्च गणादिकम्

शिवाची सर्वसाधारण पूजा करताना प्रथम नंदीची पूजा करावी, मग महाकाळ, गंगा, यमुना आणि गणांचा सन्मान करावा.

गिरं श्रियं गुरुं वास्तुं शक्त्यादीन् धर्मकादिकम्। वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलविकारिणी

वाणी, लक्ष्मी, गुरु, घर, शक्ती आणि इतर, धर्म वगैरे; तसेच वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, काली आणि कलविकारीणी यांचा समावेश आहे.

बलविकरिणी चापि बलप्रमथिनी क्रमात्। सर्वभूतदमनी च मदनोन्मादिनी शिवासनम्

बलविकारीणी, मग बलप्रमथिनी, सर्वभूतदामिनी, मदनोन्मादिनी आणि शिवाचे आसन यांचीही पूजा करावी.

हां हुं हां शिवमूर्त्तये साङ्गवक्त्रं शिवं यजेत्। हौं शिवाय हामित्यादि हामीशानादिवक्त्रकम्

हां, हुं, हां या अक्षरांनी अंगांसह असलेल्या शिवाची पूजा करावी; हौं या अक्षराने शिवासाठी, हां वगैरे आणि हांने ईशान व इतर मुखांची पूजा करावी.

ह्रीं गौरीं गं गणः शक्रमुखाश्चण्डीहृदादिकाः। क्रमात्सूर्य्यार्च्यने मन्त्रा दण्डी पूज्यश्च पिङ्गलः

ह्रींने गौरी, गंने गण, इंद्र वगैरे, चंडी, हृदा वगैरे; याप्रमाणे सूर्यपूजेचे मंत्र, दंडी आणि पिंगळ यांचीही पूजा करावी.

उच्चैः श्रवाश्चारुणश्च प्रभूतं विमलं यजेत्। साराध्योपरमसुखं स्कन्दाद्यंमध्यतो यजेत्

उच्चैःश्रवा, अरुण, प्रभूत, विमल यांची पूजा करावी; मध्ये स्कंद व इतर, जे सार आणि श्रेष्ठ सुख देणारे आहेत, त्यांचीही पूजा करावी.

दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा। अमोघा विद्युता चैव पूज्याथ सर्वतोमुखी

दीप्ता, सूक्ष्मा, जया, भद्रा, विभूती, विमला, अमोघा, विद्युता आणि सर्वतोमुखी यांचीही पूजा करावी.

अर्क्कासनं हि हं खं ख सोल्कायेति च मूर्तिकाम्। ह्रां ह्रीं स सूर्य्याय नम आं नमो ह्रदयाय च

सूर्याचे आसन म्हणजे हं, खं, ख, सो, उल्का आणि त्यांच्या मूर्ती; ह्रां, ह्रीं, स, 'सूर्याला नमस्कार', आं आणि 'हृदयाला नमस्कार' असे म्हणावे.

अर्क्काय शिकसे तद्वदग्नीशासुरवायुगान् । भूर्भवः स्वरे ज्वालिनि शिखा हुं कवचं स्मृतम्

सूर्य, शिखा, तसेच अग्नी, ईश, असुर, वायू यांच्यासाठी; भूः, भुवः, स्वः या अक्षरांनी ज्वालामयासाठी, शिखा, हुं हे कवच मानले जाते.

मां नेत्रं वस्तथार्क्कास्त्रं राज्ञी शक्तिश्च निष्कुभा । सोमोऽङ्गारकोथ बुधो जीवः शुक्रः शनिः क्रमात्

मं हे नेत्रासाठी, वास्तू म्हणजे अर्कास्त्र, राणी म्हणजे शक्ती, निष्कुभा; सोम, अंगारक, बुध, जीव, शुक्र, शनि हे अनुक्रमे आहेत.

राहुः केतुस्तेजश्चण्डः सङ्‌क्षेपादथ पूजनम्। आसनं मूर्त्तये मूलं हृदाद्यं परिचारकः

राहू, केतू, तेज, चंड; थोडक्यात, पूजा अशी आहे: मूर्तीचे आसन, मूल, हृदा वगैरे आणि सेवक.

विष्णवासनं विष्णुमूर्त्ते रों श्रीं श्रीं श्रीधरो हरिः। ह्रीं सर्वमूर्त्तिमन्त्रीयमिति त्रैलोक्यमोहनः

विष्णूचे आसन, विष्णूची मूर्ती, रों, श्रीं, श्रीं, श्रीधर, हरि; ह्रीं, सर्व मूर्तींसाठी मंत्र—असा तो त्रैलोक्याला मोहित करतो.

ह्रीं हृषीकेशः क्लीं विष्णुः स्वरैर्द्दीर्घैर्हृदादिकम्। समस्तैः पञ्चमी पूजा सङ्‌ग्रामादौ जयादिदा

ह्रीं हे हृषीकेशासाठी, क्लीं हे विष्णूसाठी, दीर्घ स्वरांनी हृदा वगैरे; या सर्वांनी पंचमी विभक्तीने पूजा आणि संग्रामात जयादी फल मिळते.