अग्निपुराणम्

अधिकृत्य सधर्म्मांश्च कल्पे तत्पुरुषेऽर्पयेत्। वामनं दशसाहस्रं धौमकल्पे हरेः कथा ।। २७२.

धार्मिक लोकांचा विचार करून, त्या कल्पात तत्पुरुष द्यावा; वामनपुराण दहा हजार श्लोकांचे आहे, आणि धौम कल्पात हरिची कथा आहे.

दद्यात् शरदि विषुवे धर्मार्थादिनिवोधनम् । कूर्मञअचाष्टसहस्रञ्च कूर्मोक्तञ्च रसातले ।। २७२.

शरद ऋतूतील विषुवेला, धर्म, अर्थ इत्यादींचे शिक्षण द्यावे; आणि कूर्मपुराण, आठ हजार श्लोकांचे, जे कूर्माने पाताळात सांगितले.

इन्द्रद्युम्नप्रसङ्गेन दद्यात्तद्धेमकूर्मवत् । त्रयोदशसहस्राणि मात्स्यं कल्पादितोऽब्रवीत् ।। २७२.

इंद्रद्युम्नाच्या प्रसंगी, ते सोन्याच्या कूर्मासह द्यावे; कल्पाच्या सुरुवातीला सांगितलेले मत्स्यपुराण तेरा हजार श्लोकांचे आहे.

मत्स्यो हि मनवे दद्याद्विषुवे हेममत्स्यवत् । गारुड़ञ्चाष्टसाहस्रं विष्णूक्तन्तार्क्षकल्पके ।। २७२.

मत्स्यपुराण विषुवेला मनुला, सोन्याच्या मत्स्यासह द्यावे; आणि गरुडपुराण, आठ हजार श्लोकांचे, जे विष्णूंनी तार्क्ष्य कल्पात सांगितले.

विश्वाण्डाद्‌गरुड़ोत्पत्तिं तद्दद्याद्धेमहंसवत् । ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रवीत्तु ।। २७२.

विश्वांडातून गरुडाचा जन्म, ते सोन्याच्या हंसासह द्यावे; ब्रह्मदेवाने ब्रह्मांडाचे माहात्म्य विचारपूर्वक सांगितले.

वाचकं पूजयेदादौ भोजयेत् पायसैर्द्विजान् । गोभूग्रामसुवर्णादि दद्यात्पर्वणि पर्वणि ।। २७२.

सर्वप्रथम वाचकाची पूजा करावी, आणि द्विजांना पायसाने जेवू घालावे; प्रत्येक सणासणाला गायी, जमीन, गाव, सोने इत्यादी द्यावे.

समाप्ते बारते विप्रं संहितापुस्तकान्यजेत् । शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्रादिनावृतान् ।। २७२.

समारंभाच्या शेवटी, ब्राह्मणाची पूजा करावी आणि संहितेची पुस्तके अर्पण करावीत; ती शुभ स्थळी ठेवून, कापडात गुंडाळावीत.

नरनारायणऔ पूज्यौ पुस्तकाः कुसुमादिभिः । गोऽन्नभूहेम दत्वाथ भोजयित्वा क्षमापयेत् ।। २७२.

नर आणि नारायण यांची पूजा करावी, आणि पुस्तके फुलांनी सजवावीत; गायी, अन्न, जमीन, सोने द्यावे, जेवू घालून क्षमा मागावी.

महादानानि देयानि रत्नानि विविधानि च । मासकौ द्वौ त्रयश्चैव मासे मासे प्रदापयेत् ।। २७२.

महादाने द्यावीत, आणि विविध रत्नेही द्यावीत; दर महिन्याला दोन किंवा तीन जोड्या वाटाव्यात.

अयनादौ श्रवकस्य दानमादौ विधीयते । श्रीतृभिः सकलैः कार्य्यं श्रावके पूजनं द्विज ।। २७२.

प्रवासाच्या सुरुवातीला भक्ताने दान द्यावे असे सांगितले आहे. सर्व पूजा कार्ये भक्तांसह, वेदपठण करणाऱ्यांसोबतच करावीत, हे द्विज.

इतिहासपुराणानां पुस्तकानि प्रयच्छति । पूजयित्वायुरारोग्यं स्वर्गमोक्षमवाप्नुयात् ।। २७२.

जो कोणी इतिहास व पुराणांच्या पुस्तकांचे दान करतो, पूजा करून, त्याला दीर्घायुष्य, उत्तम आरोग्य, स्वर्ग आणि मुक्ती मिळते.

अग्निरुवाच सूर्य्यवंशं सोमवंशं राज्ञां वंशं वदामि ते । हरेर्ब्रह्मा पद्मगोऽभून्मरीचिर्ब्रह्मणाः सुतः ।। २७३.

अग्नी म्हणाले – मी तुला सूर्यवंश आणि सोमवंश, म्हणजे राजांच्या वंशांची माहिती सांगतो. हरि ब्रह्मा झाला, तो कमळातून जन्मला, आणि मरीचि हा ब्रह्माचा पुत्र होता.

मरीचेः कश्यपस्तस्माद्विवस्वांस्तस्य पत्न्यपि । संज्ञा राज्ञी प्रभा तिस्रो राज्ञी रैवतपुत्रिका ।। २७३.

मरीचि पासून कश्यप झाला; त्याच्यापासून विवस्वान. विवस्वानाच्या तीन पत्नी – संज्ञा, राणी आणि प्रभा – या रैवताच्या कन्या होत्या.

रेवन्तं सुषुवे पुत्रं प्रभातञ्च चप्रभा रवेः । त्वाष्ट्री संज्ञा मनुं पुत्रं यमलौ यमुनां यमम् ।। २७३.

प्रभेने सूर्याला रेवंत आणि प्रभात हे दोन पुत्र दिले. त्वष्ट्री संज्ञेने मनु या पुत्राला जन्म दिला, आणि यम व यमुना हे जुळी मुले यमाला दिली.

छाया संज्ञा च सावर्णिं मनुं वैवस्वतं सुतम् । शनिञ्चि तपतीं विष्टिं संज्ञायाञ्चाश्विनौ पुनः ।। २७३.

छाया आणि संज्ञा या दोघींनी सावर्णि मनु आणि वैवस्वत मनु या पुत्रांना जन्म दिला; तसेच शनि, तपती, विष्टि आणि संज्ञेपासूनच पुन्हा अश्विनी कुमार झाले.

मनोर्वैवस्वतस्यासन् पुत्रा वे न च तत्समाः । इक्ष्वाकुश्चैव नाभागो धृष्टः शर्य्यातिरेव च ।। २७३.

वैवस्वत मनुचे अनेक पुत्र होते, पण त्यांच्यापैकी कोणीही त्याच्या तोडीचे नव्हते. त्यात इक्ष्वाकू, नाभाग, धृष्ट आणि शर्याति हे होते.

नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नाभागादिष्टसत्तमाः । करुषश्च पूषध्रश्च अयोध्यायां महाबलाः ।। २७३.

नरिष्यंत, प्रांशु, नाभाग आणि इष्ट हे श्रेष्ठ पुत्र; करुष आणि पूषध्र हे अयोध्येतील बलाढ्य राजे होते.

कन्येला च मनोरासीद्‌बुधात्तस्यां पुरूरवाः । पुरूरवसमुत्पाद्य सेला सुद्युम्नताङ्गता ।। २७३.

मनूची कन्या इला हिचे नाव होते; तिने बुधापासून पुरूरवा या पुत्राला जन्म दिला. पुरूरवा जन्मल्यानंतर इला सुद्युम्न झाली.

सुद्युम्नादुत्कलगयौ विनताश्वस्त्रयो नृपाः । उत्कलस्योत्कलं राष्ट्र विनताश्वस्य पश्चिमा ।। २७३.

सुद्युम्नापासून उत्कल, गया आणि विनताश्व हे तीन राजे झाले. उत्कलचे राज्य उत्कल प्रदेशात होते, तर विनताश्वाचे राज्य पश्चिमेकडे होते.

दिक्‌ सर्व्वा राजवर्य्यस्य गयस्य तु गयापुरी । वशिष्ठवाक्यात् सुद्युम्नः प्रतिष्ठानमवाप ह ।। २७३.

राजर्षी गयाच्या राज्यात सर्व दिशा होत्या; वसिष्ठांच्या आज्ञेने सुद्युम्नाने प्रतिष्ठान नगरी मिळवली.

तत् पुरूरवसे प्रादात्सुद्युम्नो राज्यमाप्य तु । नरिष्यतः शकाः पुत्रा नाभागस्य च वैष्णवः ।। २७३.

सुद्युम्नाने राज्य मिळवल्यावर ते पुरूरवासाला दिले; नरिष्यंताचे पुत्र शाक होते, आणि नाभागाचा पुत्र वैष्णव होता.

अम्बरीषः प्रजापालो धार्ष्टकं धृष्टतः कुलम् । सुकल्गनर्त्तौ शर्य्यातेर्वैरोह्यानर्त्ततो नृपः ।। २७३.

अंबरीष हा प्रजापालक होता; धृष्टापासून धार्ष्टक वंश निर्माण झाला; शर्यातीपासून सुकलग आणि नर्त्तु, आणि अनर्त्तापासून वैरोह्य राजा झाला.

अनार्त्तविषयश्चासीत् पुरी चासीत् कुशस्थली । रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः ।। २७३.

अनर्त नावाचे एक राज्य होते, आणि कुशस्थळी नावाची नगरी होती. रेवा याचा पुत्र रैवत, ज्याचे नाव ककुद्मी, हा धर्मनिष्ठ राजा होता.

ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php कुशस्थलीम्] । स कन्यासहितः श्रुत्वा गान्धर्व्वं ब्रह्मणोऽन्तिके ।। २७३.

तो आपल्या शंभर पुत्रांमध्ये ज्येष्ठ होता आणि कुशस्थळीचे राज्य मिळवून, आपल्या कन्येसह ब्रह्मदेवाजवळ गंधर्व संगीत ऐकायला गेला.

मुहूर्त्तभूतं देवस्य मर्त्ये बहुयुगं गतम् । आजगाम जवेनाथ स्वां पुरीं यादवैर्वृताम् ।। २७३.

देवतांसाठी जरी तो एक क्षण होता, तरी माणसांसाठी अनेक युगे गेली; मग तो वेगाने परत आपल्या नगरीत आला, जी आता यादवांनी भरली होती.

कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् । भोजवृष्णयन्धकैर्गुप्तां वासुदेवपुरोगमैः ।। २७३.

त्याला द्वारावती नावाचे, अनेक दरवाजे असलेले सुंदर शहर सापडले, जे भोज, वृष्णि, अंधक आणि वासुदेव यांच्या नेतृत्वाखाली सुरक्षित होते.

रेवतीं बलदेवाय ददौ ज्ञात्वा ह्यनिन्दिताम । तपः सुमेरुशिखरे तप्त्वा विष्णवालयं गतः ।। २७३.

ती निष्कलंक आहे हे जाणून, त्याने रेवतीला बलरामाला दिले; सुमेरू पर्वतावर तपश्चर्या करून तो विष्णूच्या लोकात गेला.

नाभागस्य च पुत्रौ द्वौ वैश्यौ ब्राह्मणातां गतौ । करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्म्मदाः ।। २७३.

नाभागाचे दोन पुत्र वैश्य होते, पण त्यांनी ब्राह्मणत्व मिळवले. करूषापासून कारूष हे क्षत्रिय जन्मले, जे युद्धात अतिशय पराक्रमी होते.

शूद्रत्वञ्च पृषध्रोऽगाद्धिंसयित्वा गुरोश्च गाम् । मनुपुत्रादथेक्षआकोर्विकुक्षइर्देवराडभूत् ।। २७३.

पृषध्राने आपल्या गुरूच्या गायीचा वध केल्यामुळे तो शूद्र झाला. मनुपुत्र इक्ष्वाकूपासून विकुक्षीच्या पोटी देवराट जन्मला.