अग्निपुराणम्

शौनकः पिप्पलादश्च मुञ्जकेशादयोऽपरे । मन्त्राणामयुतं षष्टशतञेचोपनिषच्छतं ।। २७१.

शौनक, पिप्पलाद आणि मुंजकेश वगैरे इतर शाखा आहेत. दहा हजार साठ मंत्र आणि शंभर उपनिषदे आहेत.

व्यासरूपी स भगवान् शाखाभेदाद्यकारयत् । शाखाबेदादयो विष्णुरितिहासः पुराणकं ।। २७१.

भगवान व्यासांनी स्वतःच्या रूपाने शाखांचे विभाग केले. विष्णू हेच शाखा, इतिहास आणि पुराणांचे कारण आहेत.

प्राप्य व्यासात् पुराणादि सूतो वै लोमहर्षणः । सुमतिश्चाग्निवर्च्चाश्च मित्रयुः शिंशपायनः ।। २७१.

व्यासांकडून पुराण वगैरे ग्रंथ मिळवून सूत लोमहर्षण, सुमति, अग्निवर्च, मित्रयु आणि शिंशपायन यांनी त्याचे अनुसरण केले.

कृतव्रतोथ सावर्णिः षट़शिष्यास्तस्य चाभवन्। शांशपायनादयश्चक्रुः१ पुराणानान्तु संहिताः ।। २७१.

कृतव्रत, ज्याला सावर्णी असेही म्हणतात, यांचे सहा शिष्य होते. त्यात शांशपायन आणि इतरांनी पुराणांच्या संहितांचा संग्रह केला.

ब्राह्मादीनि पुराणानि हरिविद्या दशाष्ट च । महापुराणे ह्याग्नेये विद्यारूपो हरिः त्थितः ।। २७१.

ब्राह्म वगैरे पुराणे आणि हरिविद्या या दहा व अठरा शिकवणी महापुराणात, म्हणजेच अग्निपुराणात आहेत. या पुराणात हरि ज्ञानस्वरूपाने वास करतो.

सप्रपञ्चो निष्प्रपञ्चो मूर्त्तामुर्त्तस्वरूपधृक् । तं ज्ञात्वाभ्यर्च्च्य संस्तूय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ।। २७१.

तो सगुण आणि निर्गुण, साकार आणि निराकार अशा दोन्ही रूपांनी आहे. त्याला ओळखून, भक्तीपूर्वक पूजून आणि स्तुती करून, मनुष्याला भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात.

विष्णुर्जिष्णुर्भविष्णुश्च अग्निसूर्य्यादिरूपवान् । अग्निरूपेण देवादेर्मुखं विष्णुः परा गतिः ।। २७१.

विष्णू हा विजयी आहे, भविष्यातील आहे, आणि अग्नी, सूर्य वगैरे रूपे धारण करणारा आहे. अग्निरूपाने तो देवांचा मुख आहे आणि विष्णूच अंतिम ध्येय आहे.

वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्त्तिश्च गीयते । आग्नेयाख्यं पुराणन्तु रूपं विष्णोर्महत्तरं ।। २७१.

वेदांमध्ये आणि पुराणांमध्ये त्याचे यज्ञमूर्ती म्हणून गायन होते. अग्निपुराण हे विष्णूचे सर्वात महान रूप मानले जाते.

आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्त्ता श्रोता जनार्दनः । तस्मात्पुराणमाग्नेयं सर्ववेदमयं महत् ।। २७२.

आग्नेय नावाच्या पुराणाचा कर्ता आणि श्रोता जनार्दनच आहे. म्हणून अग्निपुराण हे सर्व वेदांचे सार असलेले महान पुराण आहे.

सर्वात्म हरिरूपं हि पठतां श्रृण्वतां नृणां ।। २७२.

जो कोणी हे वाचतो किंवा ऐकतो, त्याच्यासाठी सर्वांचा आत्मा असलेला हरि प्रत्यक्ष उपस्थित असतो.

राज्यर्थिनां राज्यदञ्च धर्म्मदं धर्मकामिनाम् ।। २७२.

राज्याची इच्छा असणाऱ्यांना हे राज्य देते, धर्माची इच्छा असणाऱ्यांना धर्म मिळतो.

स्वर्गार्थिना स्वर्गदञ्च पुत्रदं पुत्रकामिनां । गवादिकामिनाङ्गोदं ग्रामदं ग्रामकामिनां ।। २७२.

स्वर्गाची इच्छा असणाऱ्यांना स्वर्ग मिळतो, पुत्राची इच्छा असणाऱ्यांना पुत्र मिळतो, गायी वगैरेची इच्छा असणाऱ्यांना गायी मिळतात, गावाची इच्छा असणाऱ्यांना गाव मिळतो.

कामार्थिनां कामदञ्च सर्वसौभाग्यसम्पदम् । गुणकीर्त्तिप्रदं नॄणां जयदञ्जयकामिनाम् ।। २७२.

इच्छित सुख मिळवू पाहणाऱ्यांना सुख मिळते, सर्व प्रकारचे सौभाग्य आणि संपत्ती मिळते. लोकांना गुण आणि कीर्ती मिळते, विजयाची इच्छा असणाऱ्यांना विजय मिळतो.

सर्वेप्सूनां सर्वदन्तु मुक्तिदं मुक्तिकामिनां । पापघ्नं पापाकर्तॄणामाग्नेयं हि पुराणकम् ।। २७२.

सर्व काही हवे असणाऱ्यांना सर्व मिळते, मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना मुक्ती मिळते. पाप केलेल्यांची पापे अग्निपुराण नष्ट करते.

पुष्कर उवाच ब्रह्मणाभिहितं पूर्व्वं यावन्मान्नं मरीचये । लक्षार्द्धार्द्धन्तु तद्‌ब्राह्मं लिखित्वा सम्प्रदाप्येत् ।। २७२.

पुष्कर म्हणाला: ब्रह्मदेवांनी पूर्वी मरीचि यांना अन्नमापनापर्यंत जे सांगितले, ते ब्राह्म पुराण शंभर हजाराच्या अर्ध्या भागाइतके लिहून द्यावे.

वैशाख्याम्पौर्णमास्याञ्च स्वर्गार्थी जलधेनुमत् । पाद्मं द्वादशसाहस्रं ज्येष्ठे दद्याच्च धेनुमत् ।। २७२.

वैशाख महिन्यात पौर्णिमेला, स्वर्गाची इच्छा असणाऱ्याने बाराशे श्लोकांचे पद्मपुराण आणि दूध देणारी गाय द्यावी. ज्येष्ठ महिन्यातही गायीसह ते द्यावे.

वराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य पराशरः । त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं प्राह चार्पयेत् ।। २७२.

वराहकल्पाच्या कथेनिमित्त पराशरांनी तेवीस हजार श्लोकांचे वैष्णवपुराण सांगितले, ते द्यावे.

जलधेनुमदापाढ्यां विष्णोः पदमवाप्नुयात् । चतुर्दशसहस्राणि वायवीयं हरिप्रियं ।। २७२.

ते समृद्ध गायीसह दिल्यास, विष्णूचे स्थान मिळते. वायवीय, हरिप्रिय, हे चौदा हजार श्लोकांचे आहे.

श्वेतकल्पप्रसङ्गेन घर्म्मान् वायुरिहाब्रवीत् । दद्याल्लिखित्वा तद्विप्रे श्रावण्यां गुड़धेनुमत् ।। २७२.

श्वेतकल्पाच्या वेळी, वायूने घर्म नावाचे पुराण सांगितले. ते लिहून, श्रावण महिन्यात उत्तम गायीसह ब्राह्मणाला द्यावे.

यत्राधिकृत्य गायत्रीं कीर्त्त्यते धर्म्मविस्तरः । वृत्रासुरबधोपेतं तद्भागवतमुच्यते ।। २७२.

जिथे गायत्रीचे महत्त्व सांगितले जाते आणि धर्माचा विस्तार व वृतासुराचा वध वर्णन केला जातो, ते भागवतपुराण म्हणतात.

सारस्वतस्य कल्पस्य प्रोष्ठपद्यन्तु तद्ददेत् । अष्टादशसहस्राणि हेमसिंहसमन्वितं ।। २७२.

सारस्वत कल्पाच्या वेळी, प्रोष्टपद या दिवशी ते द्यावे. ते अठरा हजार श्लोकांचे असून, सोन्याच्या सिंहासह द्यावे.

यत्राह नारदो धर्म्मान् वृहत्कल्पाश्रितानिह । पञ्चविंशसहस्राणि नारदीयं तदुच्यते ।। २७२.

इथे नारदांनी जे धर्म सांगितले आहेत, जे मोठ्या कल्पावर आधारलेले आहेत, ती पंचवीस हजार श्लोकांची रचना 'नारदीय पुराण' म्हणून ओळखली जाते.

सधेनुञ्चाश्विने दद्यात्सिद्धिमात्यन्तिकीं लभेत् । यत्राधिकृत्य शत्रूनान्दर्माधर्मविचारणा ।। २७२.

जर एखाद्याने हे गायीसह आणि अश्विनी देऊन दिले, तर त्याला अत्युच्च सिद्धी मिळते; तिथे शत्रूंबाबत धर्म आणि अधर्माचा विचार केला जातो.

कार्त्तिक्यां नवसाहस्रं मार्कण्डेयमथार्पयेत् । अग्निना यद्वशिष्ठाय प्रोक्तञ्चाग्नेयमेव तत् ।। २७२.

कार्तिक महिन्यात, नव हजार श्लोकांचे मार्कंडेय पुराण द्यावे; अग्नीने वसिष्ठाला जे सांगितले, तेच अग्नी पुराण आहे.

चतुर्दशसहस्राणि भविष्यं सूर्य्यसम्भवं । भवस्तु मनवे प्राह दद्यात् पौष्यां गुड़ादिमत् ।। २७२.

भवाने सूर्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या भविष्यातील चौदा हजार श्लोकांची कथा मनुला सांगितली; पौष महिन्यात, गुरुच्या उपस्थितीत, हे द्यावे.

सावर्णिना नारदाय ब्रह्मवैवर्त्तमीरितं । रथान्तरस्य वृत्तान्तमष्टादशसहस्रकं ।। २७२.

सावर्णीने नारदाला ब्रह्मवैवर्त सांगितले, रथांताराचा इतिहास, ज्यात अठरा हजार श्लोक आहेत.

माघ्यान्दद्याद्वराहस्य चरितं ब्रह्मवैवर्त्तमीरितं । रथान्तरस्य वृत्तान्तमष्टादशसहस्रकं ।। २७२.

माघ महिन्यात, ब्रह्मवैवर्तात सांगितलेले वराहाचे चरित्र आणि रथांताराचा अठरा हजार श्लोकांचा इतिहास द्यावा.

आग्येयकल्पे लल्लिङ्गमेकादशसहस्रकम् । तद्दत्वा शिवमाप्नोति फाल्गुन्यां तिलधेनुमत् ।। २७२.

आग्नेय कल्पात, लिंगपुराण हे अकरा हजार श्लोकांचे आहे; ते फाल्गुन महिन्यात, तीळ आणि गायीसह दान केल्यास, शिवप्राप्ती होते.

चतुर्द्दशशहस्राणि वाराहं विष्णुणेरितम् । भूयौ वराहचरितं मानवस्य प्रवृत्तितः ।। २७२.

विष्णूंनी सांगितलेले वराहपुराण चौदा हजार श्लोकांचे आहे, आणि पुन्हा मनुच्या परंपरेनुसार वराहाचे चरित्र सांगितले आहे.