अग्निपुराणम्

यथा जीमूतशब्देन स्त्रीणं त्रासोऽभिजायते । तथा तु तव शब्देन त्रस्यन्त्वस्मद्‌द्विषो रणे ।। २६९.

जसा विजेच्या गडगडाटाने स्त्रियांना भीती वाटते, तसाच तुझ्या आवाजाने आमच्या शत्रूंना युद्धात भीती वाटू दे.

मन्त्रैः सदार्च्चनीयास्ते योजनीया जयादिषु । घृतकम्बलविष्णादेस्त्वभिषेकञ्च वत्सरे ।। २६९.

तुला नेहमी मंत्रांनी पूजावे आणि विजयादी कार्यात वापरावे. दरवर्षी तुप, चादर आणि विष्णू यांच्या साह्याने अभिषेक करावा.

पुष्कर उवाच सर्वानुग्राहका मन्त्राश्चतुर्वर्गप्रसाधकाः ।२७१.००१ ऋगथर्व तथा साम यजुः संख्या तु लक्षकं ॥२७१.००१ भेदः साङ्ख्यायनश्चैक आश्वलायनो द्वितीयकः ।२७१.००२ शतानि दश मन्त्राणां ब्राह्मणा द्विसहस्रकं ॥२७१.००२ ऋग्वेदो हि प्रमाणेन स्मृतो द्वैपायनादिभिः ।२७१.००३ एकोनिद्विसहस्रन्तु मन्त्राणां यजुषस्तथा ॥२७१.००३ शतानि दश विप्राणां षडशीतिश्च शाखिकाः ।२७१.००४ काण्वमाध्यन्दिनी संज्ञा कठी माध्यकठी तथा ॥२७१.००४ मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका ।२७१.००५ वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः ॥२७१.००५ साम्नः कौथुमसंज्ञैका द्वितीयाथर्वणायनी ।२७१.००६ गानान्यपि च चत्वारि वेद आरण्यकन्तथा ॥२७१.००६ उक्था ऊहचतुर्थञ्च मन्त्रा नवसहस्रकाः ।२७१.००७ सचतुःशतकाश्चैव ब्रह्मसङ्घटकाः स्मृताः ॥२७१.००७ पञ्चविंशतिरेवात्र साममानं प्रकीर्तितं ।२७१.००८ सुमन्तुर्जाजलिश्चैव श्लोकायनिरथर्वके ॥२७१.००८ शौनकः पिप्पलादश्च मुञ्जकेशादयोऽपरे ।२७१.००९ मन्त्राणामयुतं षष्टिशतञ्चोपनिषच्छतं ॥२७१.००९ व्यासरूपी स भगवान् शाखाभेदाद्यकारयत् ।२७१.०१० शाखाभेदादयो विष्णुरितिहासः पुराणकं ॥२७१.०१० प्राप्य व्यासात्पुराणादि सूतो वै लोमहर्षणः ।२७१.०११ सुमतिश्चाग्निवर्चाश्च मित्रयुःशिंशपायनः ॥२७१.०११ कृतव्रतोथ सावर्णिः षट्शिष्यास्तस्य चाभवन् ।२७१.०१२ शांशपायनादयश्चक्रुः(१) पुराणानान्तु संहिताः ॥२७१.०१२ ब्राह्मादीनि पुराणानि हरिविद्या दशाष्ट च ।२७१.०१३ महापुराणे ह्याग्नेये विद्यारूपो हरिः स्थितः ॥२७१.०१३ सप्रपञ्चो निष्प्रपञ्चो मूर्तामूर्तस्वरूपधृक् ।२७१.०१४ तं ज्ञात्वाभ्यर्च्य संस्तूय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ॥२७१.०१४ विष्णुर्जिष्णुर्भविष्णुश्च अग्निसूर्यादिरूपवान् ।२७१.०१५ अग्निरूपेण देवादेर्मुखं विष्णुः परा गतिः ॥२७१.०१५ वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्तिश्च गीयते ।२७१.०१६ आग्नेयाख्यं पुराणन्तु रूपं विष्णोर्महत्तरं ॥२७१.०१६ आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्ता श्रोता जनार्दनः ।२७१.०१७ तस्मात्पुराणमाग्नेयं सर्ववेदमयं महत् ॥२७१.०१७ सर्वविद्यामयं पुण्यं सर्वज्ञानमयं वरम्(२) ।२७१.०१८ सर्वात्म हरिरूपं हि पठतां शृण्वतां नृणां ॥२७१.०१८ विद्यार्थिनाञ्च विद्यादमर्थिनां श्रीधनप्रदम्(३) ।२७१.०१९ राज्यार्थिनां राज्यदञ्च धर्मदं धर्मकामिनाम् ॥२७१.०१९ स्वर्गार्थिनां स्वर्गदञ्च पुत्रदं पुत्रकामिनां ।२७१.०२० गवादिकामिनाङ्गोदं ग्रामदं ग्रामकामिनां ॥२७१.०२० टिप्पणी १ शिंशपायनादयश्चक्रुरिति ख .. २ परमिति ञ .. ३ श्रीबलप्रदमिति ञ कामार्थिनां कामदञ्च सर्वसौभाग्यसम्प्रदम् ।२७१.०२१ गुणकीर्तिप्रदन्नॄणां जयदञ्जयकामिनाम् ॥२७१.०२१ सर्वेप्सूनां सर्वदन्तु मुक्तिदं मुक्तिकामिनां ।२७१.०२२ पापघ्नं पापकर्तॄणामाग्नेयं हि पुराणकम् ॥२७१.०२२ इत्याग्नेये महापुराणे वेदशाखादिकीर्तिनं नाम एकसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः पुष्कर उवाच सर्वानुग्राहका मन्त्राश्चतुर्वर्गप्रसाधकाः । ऋगथर्व तथा साम यजुः संख्या तु लक्षकं ।। २७१.

भेदः साङ्‌ख्यायनश्चैक आश्वलायनो द्वितीयकः । शतानि दश मन्त्राणां ब्राह्मणा द्विसहस्रकं ।। २७१.

सांख्यायन ही एक शाखा आहे आणि आश्वलायन दुसरी. दहा शंभर मंत्र आणि दोन हजार ब्राह्मणे आहेत.

ऋग्वेदो हि प्रमाणेन स्मृतो द्वैपायनादिभिः । एकोनद्विसहस्रन्तु मन्त्राणआं यजुषस्तथा ।। २७१.

ऋग्वेदाचा अधिकार द्वैपायन वगैरे ऋषींनी मान्य केला आहे. यजुर्वेदाचे मंत्र दोन हजारांपेक्षा थोडे कमी आहेत.

शतानि दश विप्राणां षड़शीतिश्च शारिबकाः । काणअवमाध्यन्दिनी संज्ञा कठी माध्यकठीतथा ।। २७१.

दहा शंभर मंत्र ब्राह्मणांचे आहेत आणि ऐंशी सहा शाखा आहेत. काण्व, माध्यंदिन, काठी आणि माध्यकाठी ही त्यांची नावे आहेत.

मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका । वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः ।। २७१.

मैत्रायण, संज्ञा आणि तैत्तिरीय अशी नावे आहेत. वैशंपायन वगैरे शाखा यजुर्वेदात स्थापन झाल्या आहेत.

साम्नः कौथुमसंज्ञैका द्वितीयाथर्वणायनी । गानान्यपि च तत्वारि वेद आरण्यकन्तथा ।। २७१.

सामवेदात कौथुम नावाची एक शाखा आहे आणि अथर्वणायनी दुसरी. तसेच चार गाणी आणि वेदाची आरण्यके आहेत.

उक्‌था ऊहचतुर्थश्च मन्त्रा नवसहस्रकाः । सचतुःशतकाश्चैव ब्ह्मसङ्घटकाः स्मृताः ।। २७१.

उक्त, ऊह आणि चौथ्या प्रकारचे मंत्र मिळून नऊ हजार आहेत. चारशे ब्रह्मसंग्रह आहेत, असे मानले जाते.

पञ्चविंशतिरेवात्र साममान् प्रकीर्त्तितं । सुमन्तुर्जाजलिश्चैव श्लोकायनिरथर्व्वके ।। २७१.

इथे पंचवीस ही सामवेदाची संख्या सांगितली आहे. सुमंतु, जाजलि आणि श्लोकायन हे अथर्ववेदात आहेत.

शौनकः पिप्पलादश्च मुञ्जकेशादयोऽपरे । मन्त्राणामयुतं षष्टशतञेचोपनिषच्छतं ।। २७१.

शौनक, पिप्पलाद आणि मुंजकेश वगैरे इतर शाखा आहेत. दहा हजार साठ मंत्र आणि शंभर उपनिषदे आहेत.

व्यासरूपी स भगवान् शाखाभेदाद्यकारयत् । शाखाबेदादयो विष्णुरितिहासः पुराणकं ।। २७१.

भगवान व्यासांनी स्वतःच्या रूपाने शाखांचे विभाग केले. विष्णू हेच शाखा, इतिहास आणि पुराणांचे कारण आहेत.

प्राप्य व्यासात् पुराणादि सूतो वै लोमहर्षणः । सुमतिश्चाग्निवर्च्चाश्च मित्रयुः शिंशपायनः ।। २७१.

व्यासांकडून पुराण वगैरे ग्रंथ मिळवून सूत लोमहर्षण, सुमति, अग्निवर्च, मित्रयु आणि शिंशपायन यांनी त्याचे अनुसरण केले.

कृतव्रतोथ सावर्णिः षट़शिष्यास्तस्य चाभवन्। शांशपायनादयश्चक्रुः१ पुराणानान्तु संहिताः ।। २७१.

कृतव्रत, ज्याला सावर्णी असेही म्हणतात, यांचे सहा शिष्य होते. त्यात शांशपायन आणि इतरांनी पुराणांच्या संहितांचा संग्रह केला.

ब्राह्मादीनि पुराणानि हरिविद्या दशाष्ट च । महापुराणे ह्याग्नेये विद्यारूपो हरिः त्थितः ।। २७१.

ब्राह्म वगैरे पुराणे आणि हरिविद्या या दहा व अठरा शिकवणी महापुराणात, म्हणजेच अग्निपुराणात आहेत. या पुराणात हरि ज्ञानस्वरूपाने वास करतो.

सप्रपञ्चो निष्प्रपञ्चो मूर्त्तामुर्त्तस्वरूपधृक् । तं ज्ञात्वाभ्यर्च्च्य संस्तूय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ।। २७१.

तो सगुण आणि निर्गुण, साकार आणि निराकार अशा दोन्ही रूपांनी आहे. त्याला ओळखून, भक्तीपूर्वक पूजून आणि स्तुती करून, मनुष्याला भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात.

विष्णुर्जिष्णुर्भविष्णुश्च अग्निसूर्य्यादिरूपवान् । अग्निरूपेण देवादेर्मुखं विष्णुः परा गतिः ।। २७१.

विष्णू हा विजयी आहे, भविष्यातील आहे, आणि अग्नी, सूर्य वगैरे रूपे धारण करणारा आहे. अग्निरूपाने तो देवांचा मुख आहे आणि विष्णूच अंतिम ध्येय आहे.

वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्त्तिश्च गीयते । आग्नेयाख्यं पुराणन्तु रूपं विष्णोर्महत्तरं ।। २७१.

वेदांमध्ये आणि पुराणांमध्ये त्याचे यज्ञमूर्ती म्हणून गायन होते. अग्निपुराण हे विष्णूचे सर्वात महान रूप मानले जाते.

आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्त्ता श्रोता जनार्दनः । तस्मात्पुराणमाग्नेयं सर्ववेदमयं महत् ।। २७२.

आग्नेय नावाच्या पुराणाचा कर्ता आणि श्रोता जनार्दनच आहे. म्हणून अग्निपुराण हे सर्व वेदांचे सार असलेले महान पुराण आहे.

सर्वात्म हरिरूपं हि पठतां श्रृण्वतां नृणां ।। २७२.

जो कोणी हे वाचतो किंवा ऐकतो, त्याच्यासाठी सर्वांचा आत्मा असलेला हरि प्रत्यक्ष उपस्थित असतो.

राज्यर्थिनां राज्यदञ्च धर्म्मदं धर्मकामिनाम् ।। २७२.

राज्याची इच्छा असणाऱ्यांना हे राज्य देते, धर्माची इच्छा असणाऱ्यांना धर्म मिळतो.

स्वर्गार्थिना स्वर्गदञ्च पुत्रदं पुत्रकामिनां । गवादिकामिनाङ्गोदं ग्रामदं ग्रामकामिनां ।। २७२.

स्वर्गाची इच्छा असणाऱ्यांना स्वर्ग मिळतो, पुत्राची इच्छा असणाऱ्यांना पुत्र मिळतो, गायी वगैरेची इच्छा असणाऱ्यांना गायी मिळतात, गावाची इच्छा असणाऱ्यांना गाव मिळतो.

कामार्थिनां कामदञ्च सर्वसौभाग्यसम्पदम् । गुणकीर्त्तिप्रदं नॄणां जयदञ्जयकामिनाम् ।। २७२.

इच्छित सुख मिळवू पाहणाऱ्यांना सुख मिळते, सर्व प्रकारचे सौभाग्य आणि संपत्ती मिळते. लोकांना गुण आणि कीर्ती मिळते, विजयाची इच्छा असणाऱ्यांना विजय मिळतो.

सर्वेप्सूनां सर्वदन्तु मुक्तिदं मुक्तिकामिनां । पापघ्नं पापाकर्तॄणामाग्नेयं हि पुराणकम् ।। २७२.

सर्व काही हवे असणाऱ्यांना सर्व मिळते, मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना मुक्ती मिळते. पाप केलेल्यांची पापे अग्निपुराण नष्ट करते.

पुष्कर उवाच ब्रह्मणाभिहितं पूर्व्वं यावन्मान्नं मरीचये । लक्षार्द्धार्द्धन्तु तद्‌ब्राह्मं लिखित्वा सम्प्रदाप्येत् ।। २७२.

पुष्कर म्हणाला: ब्रह्मदेवांनी पूर्वी मरीचि यांना अन्नमापनापर्यंत जे सांगितले, ते ब्राह्म पुराण शंभर हजाराच्या अर्ध्या भागाइतके लिहून द्यावे.

वैशाख्याम्पौर्णमास्याञ्च स्वर्गार्थी जलधेनुमत् । पाद्मं द्वादशसाहस्रं ज्येष्ठे दद्याच्च धेनुमत् ।। २७२.

वैशाख महिन्यात पौर्णिमेला, स्वर्गाची इच्छा असणाऱ्याने बाराशे श्लोकांचे पद्मपुराण आणि दूध देणारी गाय द्यावी. ज्येष्ठ महिन्यातही गायीसह ते द्यावे.

वराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य पराशरः । त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं प्राह चार्पयेत् ।। २७२.

वराहकल्पाच्या कथेनिमित्त पराशरांनी तेवीस हजार श्लोकांचे वैष्णवपुराण सांगितले, ते द्यावे.

जलधेनुमदापाढ्यां विष्णोः पदमवाप्नुयात् । चतुर्दशसहस्राणि वायवीयं हरिप्रियं ।। २७२.

ते समृद्ध गायीसह दिल्यास, विष्णूचे स्थान मिळते. वायवीय, हरिप्रिय, हे चौदा हजार श्लोकांचे आहे.

श्वेतकल्पप्रसङ्गेन घर्म्मान् वायुरिहाब्रवीत् । दद्याल्लिखित्वा तद्विप्रे श्रावण्यां गुड़धेनुमत् ।। २७२.

श्वेतकल्पाच्या वेळी, वायूने घर्म नावाचे पुराण सांगितले. ते लिहून, श्रावण महिन्यात उत्तम गायीसह ब्राह्मणाला द्यावे.