अग्निपुराणम्

भर्त्तारं रक्ष नागेन्द्र समयः परिपाल्यतां । ऐरावताधिरूढ़स्तु वज्रहस्तः शतक्रतुः ।। २६९.

नागराजा, आपल्या स्वामीचे रक्षण कर आणि केलेला करार पाळ. ऐरावतावर आरूढ असलेला, वज्रधारी शतक्रतु तुझ्या मागे आहे.

पृष्ठतोऽनुगतस्त्वेष रक्षतु त्वां स देवराट् । अवाप्नुहि जयं युद्धे सुस्थश्चैव सदा व्रज ।। २६९.

हा देवराज तुझ्या मागे चालत आहे, तो तुझे रक्षण करो. युद्धात विजय मिळव आणि नेहमी आरोग्याने पुढे जा.

अवाप्नुहि बलञ्चैव ऐरावतसमं युधि । श्रीस्ते सोमाद्‌बलं विष्णोस्तेजः सूर्य्याज्जवोऽनिलात् ।। २६९.

युद्धात तुला ऐरावतासारखे बळ मिळो. सोमाकडून श्री, विष्णूकडून बळ, सूर्यापासून तेज, आणि वायूपासून वेग तुला मिळो.

स्थैर्य्यं गिरेर्जयं रुद्राद् यशो देवात् पुरन्दरात् । युद्धे रक्षन्तु नागास्त्वां दिशश्च सह दैवतैः ।। २६९.

डोंगरासारखे स्थैर्य, रुद्राकडून विजय, पुरंदर देवाकडून कीर्ती तुला मिळो. युद्धात नाग आणि दिशांसह देवता तुझे रक्षण करो.

अश्विनौ सह गन्धर्वैः पान्तु त्वां सर्वतो दिशः । मनवो वसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः ।। २६९.

अश्विनी आणि गंधर्व सर्व दिशांनी तुझे रक्षण करो. मनु, वसु, रुद्र, वायु, सोम आणि महर्षी तुझ्या सोबत असोत.

नागकिन्नरगन्धर्वयक्षभूतगणा ग्रहाः । प्रमथास्तु सहादित्यैर्भूतेशो मातृभिः सह ।। २६९.

नाग, किन्नर, गंधर्व, यक्ष, भूतगण आणि ग्रह; प्रमथ आणि आदित्यांसह, तसेच भूतनाथ मातांसह तुझ्या रक्षणासाठी आहेत.

शक्रः सेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितस्त्वयि । प्रदहन्तु रिपून् सर्वान् राजा विजयमृच्छतु ।। २६९.

शक्र, सेनापती स्कंद आणि वरुण हे तुझे रक्षक आहेत. ते सर्व शत्रूंना जाळून टाकोत आणि राजाला विजय मिळो.

यानि प्रयुक्तान्यरिभिर्भूषणानि समन्ततः । पतन्तु तव शत्रणां हतानि तव तेजसा ।। २६९.

शत्रूंनी वापरलेली सर्व दागिने, तुझ्या तेजाने पराभूत होऊन, तुझ्या शत्रूंवर पडोत.

कालनेमिबधे यद्वत् युद्धे त्रिपुरघातने । हिरण्यकशिपोर्युद्धे बधे सर्वासुरेषु च ।। २६९.

जसे कालनेमिच्या वधात, त्रिपुराच्या युद्धातील संहारात, हिरण्यकशिपूच्या युद्धात आणि सर्व असुरांच्या वधात घडले तसेच.

शोभितासि तथैवाद्य शोभस्व समयं स्मर । नीलस्वेतामिमान्दृष्ट्वा नश्यन्त्वाशु नृपारयः ।। २६९.

आज तू शोभून दिसतोस, तसेच तेजस्वी हो, करार लक्षात ठेव. हे निळे आणि पांढरे पाहून शत्रू राजा लवकर नष्ट होवोत.

व्याधिभिर्विविधैर्घोरैः शस्त्रैश्च युधि निर्ज्जिताः । पूतना रेवती लेखा कालरात्रीति पठ्यते ।। २६९.

विविध भयंकर आजारांनी आणि शस्त्रांनी युद्धात पराभूत झालेले — पूतना, रेवती, लेखा आणि काळरात्रि म्हणून ओळखली जाणारी.

दहन्त्वाशु रिपून् सर्वान् पताके त्वामुपाश्रिताः । सर्वमेधे महायज्ञे देवदेवेन शूलिना ।। २६९.

तुझ्या ध्वजाखाली आश्रय घेतल्यामुळे सर्व शत्रू लवकर जळून जावोत. या महायज्ञात देवांचा देव, त्रिशूळधारी तुझ्या सोबत आहे.

शर्वेण जगतश्चैव सारेण त्वं विनिर्म्मितः । नन्दकस्यापरां मूर्त्तिं स्मर शत्रुनिवर्हण ।। २६९.

शर्वाने, जगाच्या सारातून तुला घडवले आहे. नंदकाची दुसरी मूर्ती आठव, शत्रूंचा नाश करणारा.

नीलोत्पलदलश्याम कृष्ण दुःस्वप्ननाशन । असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः ।। २६९.

निळ्या कमळाच्या पाकळीप्रमाणे काळा, कृष्ण, वाईट स्वप्नांचा नाश करणारा; तलवारधारी, तीक्ष्णधार, आणि भयंकर.

औगर्भो विजयश्चैव धर्म्मपालस्तथैव च । इत्यष्टौ तव नामानि पुरोक्तानि स्वयम्भुवा ।। २६९.

औगर्भ, विजय, धर्मपाल — अशी तुझी आठ नावे पूर्वी स्वयंभूने सांगितली आहेत.

नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः । हिरण्यञ्च शरीरन्ते दैवतन्ते जनार्दनः ।। २६९.

कृत्तिका हे तुझे नक्षत्र आहे; तुझे गुरु म्हणजे देव महेश्वर आहेत. तुझे शरीर सोन्याचे आहे आणि तुझे दैवत जनार्दन आहे.

राजानं रक्ष निस्त्रिंशं सबलं सपुरन्तथा । पिता पितामहो देवः स त्वं पालय सर्वदा ।। २६९.

राजा, तलवार, त्याचे सैन्य आणि त्याचे शहर यांचे तू नेहमी रक्षण कर. वडील आणि आजोबा हे देवतुल्य आहेत; त्यांचेही तू नेहमी जप कर.

शर्मप्रदस्त्वं समरे वर्मन् सैन्ये यशोऽद्य मे । रक्ष मां रक्षणीयोऽहन्तवानघ नमोऽस्तुते ।। २६९.

तू युद्धात संरक्षण देतोस; आज मला सैन्यात कीर्ती मिळू दे. मला जप, कारण मी तुझ्या रक्षणास पात्र आहे; हे निष्पापा, तुला माझा नमस्कार.

दुन्दुभे त्वं सप्त्नानां घोषाद्‌धृदयकम्पनः । भव भूमिपसैन्यानां यथा विजयवर्द्धनः ।। २६९.

तू असा नगारा आहेस की, तुझ्या आवाजाने शत्रूंच्या हृदयात धडकी भरते. राजांच्या सैन्यासाठी तू विजय वाढवणारा हो.

यथा जीमूतघोषेण हृष्यन्ति वरवारणाः । तथास्तु तव शब्देन हर्षोऽस्माकं मुदावह ।। २६९.

जसा मेघगर्जनेच्या आवाजाने मोठे हत्ती आनंदित होतात, तसाच तुझ्या आवाजाने आम्हाला आनंद आणि समाधान मिळू दे.

यथा जीमूतशब्देन स्त्रीणं त्रासोऽभिजायते । तथा तु तव शब्देन त्रस्यन्त्वस्मद्‌द्विषो रणे ।। २६९.

जसा विजेच्या गडगडाटाने स्त्रियांना भीती वाटते, तसाच तुझ्या आवाजाने आमच्या शत्रूंना युद्धात भीती वाटू दे.

मन्त्रैः सदार्च्चनीयास्ते योजनीया जयादिषु । घृतकम्बलविष्णादेस्त्वभिषेकञ्च वत्सरे ।। २६९.

तुला नेहमी मंत्रांनी पूजावे आणि विजयादी कार्यात वापरावे. दरवर्षी तुप, चादर आणि विष्णू यांच्या साह्याने अभिषेक करावा.

पुष्कर उवाच सर्वानुग्राहका मन्त्राश्चतुर्वर्गप्रसाधकाः ।२७१.००१ ऋगथर्व तथा साम यजुः संख्या तु लक्षकं ॥२७१.००१ भेदः साङ्ख्यायनश्चैक आश्वलायनो द्वितीयकः ।२७१.००२ शतानि दश मन्त्राणां ब्राह्मणा द्विसहस्रकं ॥२७१.००२ ऋग्वेदो हि प्रमाणेन स्मृतो द्वैपायनादिभिः ।२७१.००३ एकोनिद्विसहस्रन्तु मन्त्राणां यजुषस्तथा ॥२७१.००३ शतानि दश विप्राणां षडशीतिश्च शाखिकाः ।२७१.००४ काण्वमाध्यन्दिनी संज्ञा कठी माध्यकठी तथा ॥२७१.००४ मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका ।२७१.००५ वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः ॥२७१.००५ साम्नः कौथुमसंज्ञैका द्वितीयाथर्वणायनी ।२७१.००६ गानान्यपि च चत्वारि वेद आरण्यकन्तथा ॥२७१.००६ उक्था ऊहचतुर्थञ्च मन्त्रा नवसहस्रकाः ।२७१.००७ सचतुःशतकाश्चैव ब्रह्मसङ्घटकाः स्मृताः ॥२७१.००७ पञ्चविंशतिरेवात्र साममानं प्रकीर्तितं ।२७१.००८ सुमन्तुर्जाजलिश्चैव श्लोकायनिरथर्वके ॥२७१.००८ शौनकः पिप्पलादश्च मुञ्जकेशादयोऽपरे ।२७१.००९ मन्त्राणामयुतं षष्टिशतञ्चोपनिषच्छतं ॥२७१.००९ व्यासरूपी स भगवान् शाखाभेदाद्यकारयत् ।२७१.०१० शाखाभेदादयो विष्णुरितिहासः पुराणकं ॥२७१.०१० प्राप्य व्यासात्पुराणादि सूतो वै लोमहर्षणः ।२७१.०११ सुमतिश्चाग्निवर्चाश्च मित्रयुःशिंशपायनः ॥२७१.०११ कृतव्रतोथ सावर्णिः षट्शिष्यास्तस्य चाभवन् ।२७१.०१२ शांशपायनादयश्चक्रुः(१) पुराणानान्तु संहिताः ॥२७१.०१२ ब्राह्मादीनि पुराणानि हरिविद्या दशाष्ट च ।२७१.०१३ महापुराणे ह्याग्नेये विद्यारूपो हरिः स्थितः ॥२७१.०१३ सप्रपञ्चो निष्प्रपञ्चो मूर्तामूर्तस्वरूपधृक् ।२७१.०१४ तं ज्ञात्वाभ्यर्च्य संस्तूय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ॥२७१.०१४ विष्णुर्जिष्णुर्भविष्णुश्च अग्निसूर्यादिरूपवान् ।२७१.०१५ अग्निरूपेण देवादेर्मुखं विष्णुः परा गतिः ॥२७१.०१५ वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्तिश्च गीयते ।२७१.०१६ आग्नेयाख्यं पुराणन्तु रूपं विष्णोर्महत्तरं ॥२७१.०१६ आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्ता श्रोता जनार्दनः ।२७१.०१७ तस्मात्पुराणमाग्नेयं सर्ववेदमयं महत् ॥२७१.०१७ सर्वविद्यामयं पुण्यं सर्वज्ञानमयं वरम्(२) ।२७१.०१८ सर्वात्म हरिरूपं हि पठतां शृण्वतां नृणां ॥२७१.०१८ विद्यार्थिनाञ्च विद्यादमर्थिनां श्रीधनप्रदम्(३) ।२७१.०१९ राज्यार्थिनां राज्यदञ्च धर्मदं धर्मकामिनाम् ॥२७१.०१९ स्वर्गार्थिनां स्वर्गदञ्च पुत्रदं पुत्रकामिनां ।२७१.०२० गवादिकामिनाङ्गोदं ग्रामदं ग्रामकामिनां ॥२७१.०२० टिप्पणी १ शिंशपायनादयश्चक्रुरिति ख .. २ परमिति ञ .. ३ श्रीबलप्रदमिति ञ कामार्थिनां कामदञ्च सर्वसौभाग्यसम्प्रदम् ।२७१.०२१ गुणकीर्तिप्रदन्नॄणां जयदञ्जयकामिनाम् ॥२७१.०२१ सर्वेप्सूनां सर्वदन्तु मुक्तिदं मुक्तिकामिनां ।२७१.०२२ पापघ्नं पापकर्तॄणामाग्नेयं हि पुराणकम् ॥२७१.०२२ इत्याग्नेये महापुराणे वेदशाखादिकीर्तिनं नाम एकसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः पुष्कर उवाच सर्वानुग्राहका मन्त्राश्चतुर्वर्गप्रसाधकाः । ऋगथर्व तथा साम यजुः संख्या तु लक्षकं ।। २७१.

भेदः साङ्‌ख्यायनश्चैक आश्वलायनो द्वितीयकः । शतानि दश मन्त्राणां ब्राह्मणा द्विसहस्रकं ।। २७१.

सांख्यायन ही एक शाखा आहे आणि आश्वलायन दुसरी. दहा शंभर मंत्र आणि दोन हजार ब्राह्मणे आहेत.

ऋग्वेदो हि प्रमाणेन स्मृतो द्वैपायनादिभिः । एकोनद्विसहस्रन्तु मन्त्राणआं यजुषस्तथा ।। २७१.

ऋग्वेदाचा अधिकार द्वैपायन वगैरे ऋषींनी मान्य केला आहे. यजुर्वेदाचे मंत्र दोन हजारांपेक्षा थोडे कमी आहेत.

शतानि दश विप्राणां षड़शीतिश्च शारिबकाः । काणअवमाध्यन्दिनी संज्ञा कठी माध्यकठीतथा ।। २७१.

दहा शंभर मंत्र ब्राह्मणांचे आहेत आणि ऐंशी सहा शाखा आहेत. काण्व, माध्यंदिन, काठी आणि माध्यकाठी ही त्यांची नावे आहेत.

मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका । वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः ।। २७१.

मैत्रायण, संज्ञा आणि तैत्तिरीय अशी नावे आहेत. वैशंपायन वगैरे शाखा यजुर्वेदात स्थापन झाल्या आहेत.

साम्नः कौथुमसंज्ञैका द्वितीयाथर्वणायनी । गानान्यपि च तत्वारि वेद आरण्यकन्तथा ।। २७१.

सामवेदात कौथुम नावाची एक शाखा आहे आणि अथर्वणायनी दुसरी. तसेच चार गाणी आणि वेदाची आरण्यके आहेत.

उक्‌था ऊहचतुर्थश्च मन्त्रा नवसहस्रकाः । सचतुःशतकाश्चैव ब्ह्मसङ्घटकाः स्मृताः ।। २७१.

उक्त, ऊह आणि चौथ्या प्रकारचे मंत्र मिळून नऊ हजार आहेत. चारशे ब्रह्मसंग्रह आहेत, असे मानले जाते.