अग्निपुराणम्

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमस्तथा। ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः

नैसर्गिक, विकृत आणि कौमार अशी नववी सृष्टी आहे; ब्रह्मापासून नऊ सृष्टी निर्माण होतात, त्या जगाच्या मूळ कारण आहेत.

ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे। नित्यो नैमित्तिकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः

ख्याति आणि इतर दक्षकन्या भृगु व इतर ऋषींना दिल्या गेल्या; नित्य आणि नैमित्तिक सृष्टी लोकांनी तीन प्रकारे सांगितली आहे.

प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादन्। जायते यत्रानुदिनं नित्यसर्गो हि सम्मतः

नैसर्गिक सृष्टी दैनंदिन आहे, ती मधल्या प्रलयानंतर निर्माण होते; जिथे रोज सृष्टी होते, तीच नित्य सृष्टी मानली जाते.

देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत। श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये

धाता आणि विधाता हे दोन देव ख्याति या भृगुपत्नीपासून जन्मले; आणि श्री ही विष्णूची पत्नी, जिला इंद्राने समृद्धीसाठी स्तुती केली.

धातुर्विधातुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात् प्राणो मृकण्डुकः। मार्कण्डेयो मृकण्डोश्च जज्ञे वेदशिरास्ततः

धाता आणि विधाता यांना अनुक्रमे प्राण आणि मृकंडु हे दोन पुत्र झाले; मृकंडुपासून मार्कंडेय आणि त्यानंतर वेदशिरा जन्मले.

पौर्णमासश्च सम्भूत्यां मरीचेरभवत् सुतः। स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस्तथा

पौर्णमास हा मरीचीकडून जन्मलेला पुत्र आहे; स्मृतीपासून अंगिरसांचे पुत्र सिनीवाली आणि कुहू झाले.

राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत्। सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम्

अत्रीपासून राका आणि अनुमती या कन्या जन्मल्या; अनसूयापासून सोम, दुर्वासा आणि योगी दत्तात्रेय हे पुत्र झाले.

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत्। क्षमायां पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः

पुलस्त्य यांच्या पत्नीच्या प्रेमामुळे दत्तोली नावाचा मुलगा जन्माला आला. पुलह आणि क्षमा यांच्या पोटी सहिष्णु आणि कर्मपादिका हे दोघे जन्मले.

सन्नत्याञ्च क्रतोरासन् बालिखिल्या महौजसः। अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्त्रिणः

सन्नती आणि क्रतु यांच्या घरात मोठ्या तेजस्वी बालखिल्यांचा जन्म झाला. हे साठ हजार होते आणि प्रत्येकाचा आकार अंगठ्याच्या गाठीएवढा होता.

उर्ज्जायाञ्च वशिष्ठाश्च राजा गात्रोर्ध्वबाहुकः । सवनश्चालघुः सुक्रः सुतपाः सप्त चर्षयः

उर्ज्जा आणि वसिष्ठ यांच्या पोटी गात्रोर्ध्वबाहुक नावाचा राजा, तसेच सवन, आलघु, शुक्र, सुतपा आणि सात ऋषी जन्मले.

पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत्। अग्निस्वात्ता वर्हिषदोऽनग्नयः साग्नयो ह्यजात्

पावक, पवमान आणि शुचि यांचा जन्म झाला. स्वाहा हिच्या पोटी अग्निजा जन्मली. अग्निस्वत्त, वर्षिषद, अनग्नि आणि साग्नि हे देखील जन्मले.

पितृभ्यश्च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते । हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम्

पितर आणि स्वधा, तसेच वैधारिणीची कन्या मेना यांच्या पोटी संतती झाली. हिंसा ही अधर्माची पत्नी होती, तिच्या पोटी तथ आणि अनृत हे जन्मले.

कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकमेव च। माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः

त्या दोघांपासून कन्या निकृती, भय आणि नरक यांचा जन्म झाला. त्यांच्यापासून माया आणि वेदना हे जोडपे जन्मले.

तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम्। वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञेथ रौरवात्

त्यांच्यापासून मायेनं मृत्यूला जन्म दिला, जो सर्व प्राण्यांना घेऊन जातो. वेदनेनं रौरव या नरकातून दुःख नावाच्या मुलाला जन्म दिला.

मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे। ब्रह्मणश्च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः

मृत्यूच्या पोटी व्याधी, जरा, शोक, तृष्णा आणि क्रोध यांचा जन्म झाला. ब्रह्मदेवाच्या रडण्यामुळे रुद्राचा जन्म झाला, म्हणून त्याला रुद्र म्हणतात.

भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज। भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः

भव, शर्व, ईशान, पशुपती, भीम, उग्र आणि महादेव—या सर्वांना पितामहांनी संबोधले.

दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती। हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत् पुनः

दक्षाच्या रागामुळे त्याची पत्नी सतीनं देहत्याग केला. ती हिमवंताची कन्या म्हणून पुन्हा जन्मली आणि पुन्हा शंभूची पत्नी झाली.

ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः। स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्णवादेर्भुक्तिमुक्तिदाः

नारद आणि इतर ऋषींपासून पूजा, स्नान वगैरे विधी निर्माण झाले. स्वायंभुवादींनी या पूजा केल्या आणि त्या विष्णू वगैरे देवांच्या कृपेने भोग आणि मोक्ष देतात.

नारद उवाच सामान्यपूजां विष्णवादेर्वक्ष्ये मन्त्रांश्च सर्वदान्। समस्तपरिवाराय अच्युताय नमो यजेत

नारद म्हणाले: आता मी विष्णू आणि इतर देवांची सर्वसाधारण पूजा आणि सर्व मंत्र सांगतो. अच्युत आणि त्याच्या सर्व परिवाराची 'नम:' म्हणून पूजा करावी.

धात्रे विधात्रे गङ्गायै यमुनायै निधी तथा। द्वारश्रियं वास्तुनवं शक्तिं कूर्म्मनन्तकम्

धात्र, विधात्र, गंगा, यमुना आणि सर्व धनसंपत्ती, द्वाराची देवी, नवीन वास्तू, शक्ती, कूर्म आणि अनंतक यांचीही पूजा करावी.

पृथिवीं धर्म्मकं ज्ञानं वैराग्यैश्वर्यमेव च। अधर्मादीन् कन्दनालपद्मकेशरकर्णिकाः

पृथ्वी, धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, अधर्म आणि इतर, कमळाचा दांडा, पाकळ्या, केशर आणि गर्भ या सर्वांची पूजा करावी.

ऋग्वेदाद्यं कृताद्यञ्च सत्त्वाद्यर्क्कादिमण्डलम्। विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा च ता यजेत्

ऋग्वेद आणि इतर वेद, कृतयुग आणि इतर युगे, सत्त्व आणि सूर्यमंडल, विमलोत्कर्षिणी, ज्ञान, क्रिया आणि योग—यांचीही पूजा करावी.

प्रह्वीं सत्यां तथेशानानुग्रहसनमूर्त्तिकाम् । दुर्गां गिरङ्गणं क्षेत्रं वासुदेवादिकं यजेत्

प्रह्वी, सत्य, ईशान, अनुग्रह, सनमूर्ती, दुर्गा, गिरा, अंगण, क्षेत्र, वासुदेव आणि इतर यांचीही पूजा करावी.

हृदयञ्च शिरः शूलं वर्मनेत्रमथास्त्रकम्। शङ्खं चक्रं गदां पद्मं श्रीवत्सं कौस्तुभं यजेत्

हृदय, शिर, त्रिशूल, कवच, डोळे आणि शस्त्रे, शंख, चक्र, गदा, कमळ, श्रीवत्स आणि कौस्तुभ—यांचीही पूजा करावी.

वनमालां श्रियं पुष्टिं गरुडं गुरुमर्चयेत्। इन्द्रमग्निं यमं रक्षो जलं वायुं धनेश्वरम्

वनमाला, श्री, पुष्टी, गरुड आणि गुरु यांची पूजा करावी. इंद्र, अग्नि, यम, राक्षस, पाणी, वायू आणि धनाचा स्वामी यांचीही पूजा करावी.

ईशानन्तमजं चास्त्रं वाहनं कुमुदादिकम्। विष्वकसेनं मण्डलादौ सिद्धिः पूजादिना भवेत्

परमेश्वर, ज्यांना आरंभ आणि अंत नाही, तसेच अजन्मा आहेत, त्यांची शस्त्रे, वाहन, कमळ वगैरे, आणि विष्वक्सेन यांची पूजा व इतर विधी केल्याने मंडलात सर्व कार्यात यश मिळते.

शिवपूजाथ सामान्या पूर्वं नन्दिनमर्च्चयेत्। महाकालं यजेद्गङ्गां यमुनाञ्च गणादिकम्

शिवाची सर्वसाधारण पूजा करताना प्रथम नंदीची पूजा करावी, मग महाकाळ, गंगा, यमुना आणि गणांचा सन्मान करावा.

गिरं श्रियं गुरुं वास्तुं शक्त्यादीन् धर्मकादिकम्। वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलविकारिणी

वाणी, लक्ष्मी, गुरु, घर, शक्ती आणि इतर, धर्म वगैरे; तसेच वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, काली आणि कलविकारीणी यांचा समावेश आहे.

बलविकरिणी चापि बलप्रमथिनी क्रमात्। सर्वभूतदमनी च मदनोन्मादिनी शिवासनम्

बलविकारीणी, मग बलप्रमथिनी, सर्वभूतदामिनी, मदनोन्मादिनी आणि शिवाचे आसन यांचीही पूजा करावी.