अग्निपुराणम्

अन्नस्य मनुजश्रेष्ठ पानस्य च सुगन्धिनः । चामरव्यजनोपानच्छत्रं यानासने तथा ।। २६४.

अन्नासाठी, हे श्रेष्ठ पुरुषा, आणि सुगंधी पेयासाठी; चामर, पंखा, पादत्राणे, छत्र, वाहन आणि आसन यांसाठीही.

यत् किञ्चिदेवमादि स्यात्सावित्रेण निवेदयेत् । पौरुषन्तु जपेत् सूक्तं तदेब जुहुयात्तथा ।। २६४.

अशा प्रकारची जी काही वस्तू असेल, ती सावित्री मंत्राने अर्पण करावी. त्या वेळी योग्य मंत्र म्हणावेत आणि तीच वस्तू पुन्हा त्याच पद्धतीने अर्पण करावी.

अर्च्चाभावे तथा वेद्याञ्जले पूर्णघटे तथा । नदीतीतरेऽथ कमले शान्तिः स्याद्विष्णुपूजनात् ।। २६४.

मूर्ती नसेल तर वेदी, जोडलेले हात, पाण्याने भरलेला कलश, नदीचा काठ किंवा कमळ यांचा वापर करावा; विष्णूची पूजा केल्याने मनाला शांती मिळते.

ततो होमः प्रकर्त्तव्यो दीप्यमाने विभावसौ । परिसम्मृज्य पर्य्युक्ष्य परिस्तीर्य्य परिस्तरैः ।। २६४.

त्यांनंतर अग्नी तेजस्वीपणे पेटलेला असताना होम करावा. आधी सर्व स्वच्छ करून, पाणी शिंपडून, आणि ठरलेल्या वस्तूंनी भोवती सजवावे.

सर्व्वान्नाग्रं समुद्‌धृत्य जुहुयात् प्रयतस्ततः । वासुदेवाय देवाय प्रभवे चाव्ययाय च ।। २६४.

मग सर्व अन्नातील उत्तम भाग निवडून, शुद्ध मनाने, वासुदेव या देवतेस, प्रभू आणि अविनाशी यांस अर्पण करावा.

अग्नये चैव सोमाय मित्राय वरुणाय च । इन्द्राय च महाभाग इन्द्राग्निभ्यां तथैव च ।। २६४.

तसेच अग्नी, सोम, मित्र, वरुण, मोठ्या भाग्याचा इंद्र, आणि इंद्र-अग्नी या दोघांनाही अर्पण करावे.

विश्वेभ्यशचैव देवेब्यः प्रजानां पतये नमः । अनुमत्यै तथा राम धन्वन्तरय एव च ।। २६४.

सर्व देवांना, प्रजापतीस नमस्कार करावा; अनुमती, राम आणि धन्वंतरी यांनाही अर्पण करावे.

वास्तोष्पत्यै ततो देव्यै ततः स्विष्टिकृतेऽग्नये । सच्तुर्थ्यन्तनाम्ना तु हुत्वैतेब्यो बलिं हरेत् ।। २६४.

मग वास्तोष्पती, त्या देवीस, आणि स्विष्टकृत अग्नीला अर्पण करावे; प्रत्येकाचे नाव घेऊन अर्पण करून, त्यांना बलि द्यावा.

तक्षोपतक्षमभितः पूर्वेणाग्निमतः परम् । अश्वानामपि धर्मज्ञ ऊर्णानामानि चाप्यथ ।। २६४.

सुतार आणि त्याचा मदतनीस, अग्नीच्या पूर्वेला, तसेच घोडे आणि मेंढ्या यांनाही अर्पण करावे.

निरुन्धी धूम्रिणीका च अस्वपन्ती तथैव च । मेघपत्नी च नामानि सर्व्वेषामेव भार्गव ।। २६४.

निरुंधी, धूम्रिणिका, अश्वपंती आणि मेघपत्नी — हे सर्व नावें आहेत, हे भार्गव.

आग्नेयाद्याः क्रमेणाथ ततः शक्तिषु निक्षिपेत् । नन्दिन्यै च सुभाग्यै च सुमङ्गल्यै च भार्गव ।। २६४.

मग आग्नेयीपासून सुरू होणाऱ्या देवतांना, शस्त्रांवर अर्पण करावे; नंदिनी, सुभाग्य आणि सुमंगल्या यांनाही अर्पण करावे, हे भार्गव.

भद्रकाल्यै ततो दत्वा स्थूणायाञ्च तथा श्रिये । हिरणअयकेश्यै च तथा वनस्पतय एव च ।। २६४.

मग भद्रकाळी, खांब, श्री, हिरण्यकेशी आणि वनातील झाडे यांना अर्पण करावे.

धर्म्माधर्ममयौ द्वारे गृहमध्ये ध्रुवाय च । मृत्यवे च बहिर्दद्याद्वरुणायोदकाशये ।। २६४.

दोन दारांवर धर्म आणि अधर्म यांना, घराच्या मध्यभागी ध्रुवाला, बाहेर मृत्यूला आणि पाण्याजवळ वरुणाला अर्पण करावे.

भूतोभ्यश्च बहिर्द्दद्याच्छरणे धनदाय च । इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्यो दद्यात् पूर्वेण मानवः ।। २६४.

बाहेर भूतांना, आश्रयस्थळी धनदाला, आणि पूर्व दिशेला इंद्र व इंद्रपुरुषांना अर्पण करावे.

यमाय तत् पुरुषेभ्यो दद्याद्दक्षिणतस्तथा । वरुणाय तत्पुरुषेभ्यो दद्यात्पश्चिमतस्तथा ।। २६४.

दक्षिणेला यम आणि यमपुरुषांना, पश्चिमेला वरुण आणि वरुणपुरुषांना अर्पण करावे.

सोमाय सोमपुरुषेभ्य उदग्दद्यादनन्तरं । ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्यो मध्ये दद्यात्तथैव च ।। २६४.

उत्तर दिशेला सोम आणि सोमपुरुषांना, आणि मध्यभागी ब्रह्मा व ब्रह्मपुरुषांना तशीच अर्पण करावी.

आकाशे च तथा चोद्‌र्ध्वे स्थण्डिलाय क्षितौ तथा । दिवा दिवाचरेभ्यश्च रात्रौ रात्रिचरेषु च ।। २६४.

आकाशात आणि वरच्या बाजूस, पृथ्वीवरील स्थंडिलाला, दिवसा दिव्यात फिरणाऱ्यांना आणि रात्री रात्री फिरणाऱ्यांना अर्पण करावे.

बलिं बहिस्तथा दद्यात्सायं प्रातस्तु प्रत्यहं । पिण्डनिर्वपणं कुर्य्यात् प्रातः सायं न कारयेत् ।। २६४.

बाहेर बलि सायंकाळी आणि सकाळी रोज द्यावा; पिंड अर्पण सकाळी करावा, सायंकाळी करू नये.

पित्रे तु प्रथमं दद्यात्तत्पित्रे तदनन्तरम् । प्रतिपामहाय तन्मात्रे पितृमात्रे ततोऽर्पयेत् ।। २६४.

सर्वप्रथम वडिलांना, मग आजोबांना, त्यानंतर पणजोबांना, आईच्या वडिलांना आणि मग आईच्या आईला अर्पण करावे.

तन्मात्रे दक्षिणाग्रेषु कुशेष्वेवं यज्ते पितृन् । इन्द्रवारुणवायव्या याम्या वा नैर्ऋताश्च ये ।। २६४.

दक्षिण बाजूला कुश घालून, त्या कुशांवर इंद्र, वरुण, वायू, यम किंवा नैऋत यांच्यासाठी पितरांना तर्पण द्यावं.

ते काकाः प्रतिगृह्णन्तु इमं पिण्डं मयोद्धृतम् । काकपिण्डन्तु मन्त्रेण शुनः पिण्डं प्रदापयेत् ।। २६४.

हे कावळ्यांनो, मी दिलेला हा पिंड स्वीकारा. कावळ्याच्या पिंडासाठी मंत्र म्हणावा आणि कुत्र्यांसाठीही पिंड द्यावा.

विवस्वतः कुले जातौ द्वौ श्यावशबलौ शुनौ । तेषां पिण्डं प्रदास्यामि पथि रक्षन्तु मे सदा ।। २६४.

विवस्वानाच्या घरात दोन कुत्रे जन्मतात — एक काळा आणि एक चित्ती. त्यांना मी पिंड अर्पण करतो; त्यांनी नेहमी माझं रक्षण करावं.

प्रतिगृह्लन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः ।। २६४.

त्रैलोक्याच्या जननी असलेल्या गायींनी मी दिलेला हा ग्रास स्वीकारावा.

गोग्रासञ्च स्वस्त्ययनं कृत्वा बिक्षां प्रदापयेत् । अतिथीन्दीनान् पूजयित्वा गृही भुञ्जीत च स्वयं ।। २६४.

गायींना शुभेच्छेने ग्रास देऊन, मग भिक्षा द्यावी. पाहुणे आणि गरिबांना सन्मान द्यावा आणि मग गृहस्थाने स्वतः जेवावं.

अग्निरुवाच सर्वार्थसाधनं स्नानं वक्ष्ये शान्तिकरं श्रृणु । स्नापयेच्य सरित्तीरे ग्रहान् विष्णु विचक्षणः ।। २६५.

अग्नी म्हणतो: सर्व इच्छित फल देणारं आणि शांती देणारं स्नान मी सांगतो, ऐक. बुद्धिमानाने नदीच्या काठी ग्रहांचं आणि विष्णूचं स्नान करावं.

देवालये ज्वरार्त्त्यादौ विनायकग्रहार्द्दिते । विद्यार्थिनो ह्रदे गेहे जयकामस्य तीर्थके ।। २६५.

देवळात, ताप किंवा आजार झाल्यावर, किंवा विनायक किंवा ग्रहांचा त्रास असताना; विद्यार्थ्याने घरच्या तळ्यात; विजयाची इच्छा असणाऱ्याने तीर्थावर स्नान करावं.

पद्मिन्यां स्नापयेन्नारीं गर्भो यस्याः स्नवेत्तथा । अशोकसन्निधौ स्नायाज्जातो यस्या विनश्यति ।। २६५.

जिच्या गर्भाची शुद्धी करायची आहे, तिला कमळाच्या तळ्यात स्नान घालावं; ज्याचं मूल गेलं आहे, त्याने अशोकाच्या झाडाजवळ स्नान करावं.

पुष्पार्थिनाञ्च पुष्पाढ्ये पुत्रार्थिनाञ्च सागरे । गृहसौभाग्यकामानां सर्वेषां विष्णुसन्निधौ ।। २६५.

फुलांची इच्छा असणाऱ्यांनी फुलांनी भरलेल्या ठिकाणी स्नान करावं; पुत्राची इच्छा असणाऱ्यांनी समुद्रात; आणि घरच्या सौख्यासाठी सर्वांनी विष्णूच्या सान्निध्यात स्नान करावं.

वैष्णवे रेवतीपुष्ये सर्वेषां स्नानमुत्तमं । स्नानकामस्य सप्ताहम्पूर्वमुत्सादनं स्मृतं ।। २६५.

वैशाख महिन्यात रेवती किंवा पुष्य नक्षत्राला सर्वांसाठी उत्तम स्नान आहे; स्नानाची इच्छा असणाऱ्याने सात दिवस आधी शुद्धी करावी.