अग्निपुराणम्

प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले। ताम्रायाः षट् सुताः स्युश्च काकी श्वेनी च भास्यपि

प्रह्लादाच्या वंशात चाळीस कोटी निवातकवच होते. ताम्रेला सहा कन्या झाल्या—काकी, श्वेणी आणि भास्या ह्याही होत्या.

गृध्रिका श्रुचि सुग्रीवा ताभ्यः काकादयोऽभवन्। अश्वाश्चोष्ट्राश्च ताम्राया अरुणो गरुडस्तथा

गृध्रिका, श्रुचि आणि सुग्रीवा या ताम्रेच्या कन्या; त्यांच्यापासून कावळे वगैरे, आणि ताम्रेमुळे घोडे, उंट, अरुण आणि गरुड हेही जन्मले.

विनतायाः सहस्त्रन्तु सर्पाश्च सुरसाभवाः। काद्रवेयाः सहस्त्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः

विनतेला हजार पुत्र झाले, सुरसेपासून सर्प जन्मले; कद्रूला देखील हजार पुत्र झाले—त्यात शेष, वासुकी आणि तक्षक हे होते.

दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्याः पक्षिणो जले। सुरभ्यां गोमहिष्यादि हरोत्पन्नास्तृणादयः

क्रोधवशेपासून दात असलेली जनावरे, सुरभीपासून गायी, म्हशी आणि इतर खुर असलेली जनावरे, आणि इरापासून गवत व झाडे उत्पन्न झाली.

खसायां यक्षरक्षांसि मुनेरप्सरसोभवत्। अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरम्

खसेपासून यक्ष आणि राक्षस, तसेच ऋषीच्या अप्सरेपासून; आणि अरिष्टेपासून कश्यपाच्या द्वारे स्थिर आणि चल गंधर्व जन्मले.

एषां पुत्रादयोऽसङ्ख्या देवैर्वै दानवा जिताः । दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्

त्यांच्या संततीची संख्या मोजता येणार नाही; देवांनी दानवांना जिंकले. दितीने आपले पुत्र गमावल्यावर कश्यपाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.

पुत्रमिन्द्रप्रहर्त्तारमिच्छती प्राप कश्यपात्। पादाप्रक्षालनात् सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह

इंद्राचा वध करणारा पुत्र मिळावा म्हणून तिने कश्यपाकडून पुत्र प्राप्त केला; पण पाय धुवून झोपलेली असताना इंद्राने तिचा गर्भ नष्ट केला.

छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतोऽभवन्। शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः

इंद्राने संधी साधून गर्भ फाडला; त्यातून मरुत जन्मले—शक्राचे एकुण एकावन्न तेजस्वी साथी.

एतत् सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपम्। ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः

हे सर्व हरि आणि ब्रह्मा यांनी पृथु राजाचा अभिषेक करून, राज्ये योग्य त्या क्रमाने दिली; आणि हरि इतरांचा अधिपती झाला.

द्विजौषधीनां चन्द्रश्च अपान्तु वरुणो नृपः। राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णुरीश्वरः

द्विज आणि औषधी यांचा स्वामी चंद्र आहे; पाण्यांमध्ये वरुण राजा आहे; राजांमध्ये वैश्रवण प्रमुख आहे; सूर्यांमध्ये विष्णू सर्वश्रेष्ठ आहे.

वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः। प्रजापतीनां दक्षोथ प्रह्लादो दानवाधिपः

वसुंमध्ये पावक राजा आहे; मरुतांमध्ये वासव प्रमुख आहे; प्रजापतींमध्ये दक्ष आणि दानवांचा अधिपती प्रह्लाद आहे.

पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरः प्रभुः। हिमवांश्चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः

पितरांमध्ये यम राजा आहे; सर्व भूतांचा स्वामी हर आहे; पर्वतांचा राजा हिमवान आहे आणि नद्यांचा अधिपती सागर आहे.

गन्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः। सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ

गंधर्वांमध्ये चित्ररथ श्रेष्ठ आहे; नागांमध्ये वासुकी आहे; सर्पांचा राजा तक्षक आहे आणि पक्ष्यांमध्ये गरुड प्रमुख आहे.

ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि। मृगाणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः

गजांमध्ये ऐरावत श्रेष्ठ आहे; बैलांमध्ये गोवृष; पशूंमध्ये वाघ प्रमुख आहे; तर झाडांमध्ये प्लक्ष सर्वश्रेष्ठ आहे.

उच्चैः श्रवास्तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः। दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले

घोड्यांमध्ये उच्चैःश्रवा श्रेष्ठ आहे; प्राचीन रक्षक म्हणून सुधन्वा आहे; दक्षिण दिशेला शंखपद आहे आणि पाण्यात केतुमान रक्षण करतो.

अग्निरुवाच प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्माणस्तु सः। तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः

अग्नी म्हणाले: महान सृष्टीत प्रथम ब्रह्माची सृष्टी ओळखली जाते; दुसरी सृष्टी तन्मात्रांची असून तिला भूतांची सृष्टी म्हणतात.

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः। इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः

तिसरी सृष्टी मनाने निर्माण झालेली असून तिला ऐंद्रियक सृष्टी म्हणतात; ही नैसर्गिक सृष्टी बुद्धीपासून निर्माण झाली आहे.

मुख्यः सर्गस्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः। तिर्यक्‌स्त्रोतास्तु यः प्रोक्तस्तैर्य्यग्योन्यस्ततः स्मृतः

चौथी सृष्टी मुख्य आहे आणि स्थावरांना मुख्य मानले जाते; तिर्यक प्रवाह असलेली सृष्टी त्यांच्यात परस्पर आहे.

तथोद्‌र्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः। ततोर्वाकस्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

वरच्या प्रवाहाची सहावी सृष्टी देवांची सृष्टी समजली जाते; त्यानंतर खालच्या प्रवाहाची सातवी सृष्टी मानवांची आहे.

अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च यः। पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्च त्रयः स्मृताः

आठवी सृष्टी अनुग्रहाची असून ती सात्त्विक आणि तामसिक आहे; या पाच सृष्टींना विकृत सृष्टी म्हणतात आणि तीन सृष्टी नैसर्गिक मानल्या जातात.

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमस्तथा। ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः

नैसर्गिक, विकृत आणि कौमार अशी नववी सृष्टी आहे; ब्रह्मापासून नऊ सृष्टी निर्माण होतात, त्या जगाच्या मूळ कारण आहेत.

ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे। नित्यो नैमित्तिकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः

ख्याति आणि इतर दक्षकन्या भृगु व इतर ऋषींना दिल्या गेल्या; नित्य आणि नैमित्तिक सृष्टी लोकांनी तीन प्रकारे सांगितली आहे.

प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादन्। जायते यत्रानुदिनं नित्यसर्गो हि सम्मतः

नैसर्गिक सृष्टी दैनंदिन आहे, ती मधल्या प्रलयानंतर निर्माण होते; जिथे रोज सृष्टी होते, तीच नित्य सृष्टी मानली जाते.

देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत। श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये

धाता आणि विधाता हे दोन देव ख्याति या भृगुपत्नीपासून जन्मले; आणि श्री ही विष्णूची पत्नी, जिला इंद्राने समृद्धीसाठी स्तुती केली.

धातुर्विधातुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात् प्राणो मृकण्डुकः। मार्कण्डेयो मृकण्डोश्च जज्ञे वेदशिरास्ततः

धाता आणि विधाता यांना अनुक्रमे प्राण आणि मृकंडु हे दोन पुत्र झाले; मृकंडुपासून मार्कंडेय आणि त्यानंतर वेदशिरा जन्मले.

पौर्णमासश्च सम्भूत्यां मरीचेरभवत् सुतः। स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस्तथा

पौर्णमास हा मरीचीकडून जन्मलेला पुत्र आहे; स्मृतीपासून अंगिरसांचे पुत्र सिनीवाली आणि कुहू झाले.

राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत्। सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम्

अत्रीपासून राका आणि अनुमती या कन्या जन्मल्या; अनसूयापासून सोम, दुर्वासा आणि योगी दत्तात्रेय हे पुत्र झाले.

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत्। क्षमायां पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः

पुलस्त्य यांच्या पत्नीच्या प्रेमामुळे दत्तोली नावाचा मुलगा जन्माला आला. पुलह आणि क्षमा यांच्या पोटी सहिष्णु आणि कर्मपादिका हे दोघे जन्मले.

सन्नत्याञ्च क्रतोरासन् बालिखिल्या महौजसः। अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्त्रिणः

सन्नती आणि क्रतु यांच्या घरात मोठ्या तेजस्वी बालखिल्यांचा जन्म झाला. हे साठ हजार होते आणि प्रत्येकाचा आकार अंगठ्याच्या गाठीएवढा होता.