अग्निपुराणम्

बहुपुत्रस्थ विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः सुताः । प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुदाः

बहुपुत्र नावाच्या विद्वानाचे विद्युत नावाच्या चार कन्या होत्या. प्रत्यंगिरसाच्या पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ असा कृष्णाश्व, ज्याच्याकडे दिव्य शस्त्रे होती.

उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे। हिरण्यकशिपुर्द्दित्यां हिरण्याक्षश्च कश्यपात्

जसा सूर्य उगवतो आणि मावळतो, तसंच प्रत्येक युगात हिरण्यकशिपू दितीपासून आणि हिरण्याक्ष कश्यपापासून जन्माला आले.

सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः। राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः

सिंहिका ही विप्रचित्तीची पत्नी झाली; तिच्या पोटी राहू आणि इतर सैंहिकेय जन्मले, असं ऐकायला मिळतं.

हिरण्यकशिपोः पुत्रास्चत्वारः प्रथितौजसः। अनुह्रादश्च ह्लादश्च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः

हिरण्यकशिपूचे चार पुत्र होते, जे पराक्रमी म्हणून प्रसिद्ध होते—अनुह्राद, ह्लाद, विष्णूभक्त प्रह्लाद—

संह्रादश्च चतुर्थोभूत् ह्रादपुत्रो ह्रदस्तथा। ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान् शिबिर्वास्कल एव च

आणि चौथा पुत्र संह्राद होता. ह्लादाचा पुत्र ह्रद, आणि ह्रदाचे पुत्र आयुष्मान, शिबी आणि आस्कल हे होते.

विरोजनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात्। बलेः पुत्रशतं त्वासीद्‌बाणश्रेष्ठं महामुने

प्रह्लादाचा पुत्र विरोचन, विरोचनाचा पुत्र बळी. बळीचे शंभर पुत्र होते, त्यात बाण श्रेष्ठ मानला जातो, हे महर्षे.

पुरा कल्पे हि वाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः । पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवं प्राप्तश्च ईश्वरात्

पूर्वीच्या काळात बाणाने उमापतीला प्रसन्न करून वर मागितला—'मी तुझ्या जवळ राहीन'—आणि तो वर त्याला मिळाला.

हिरण्याक्षसुताः पञ्च सम्बरः शकुनिस्त्विति । द्विमूर्द्धा शह्कुरार्यस्च शतमासन् दनोः सुताः

हिरण्याक्षाचे पाच पुत्र होते—त्यात संबरा, शकुनी, द्विमूर्धा, शंकुर आणि आर्य हे होते. आणि दनूचे शंभर पुत्र होते.

स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता। उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

स्वर्भानूची कन्या प्रभा, पुलोमनाची कन्या शची म्हणून ओळखली जाते; उपदानवी, हयशिरा, शर्मिष्ठा आणि वार्षपर्वणी ह्याही आहेत.

पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे। कश्यपस्प तु भार्ये द्वे तयोः पुत्रास्च कोटयः

पुलोमा आणि काळका या दोघी वैश्वानराच्या कन्या होत्या आणि कश्यपाच्या पत्नी झाल्या; त्यांच्यापासून कोट्यवधी पुत्र जन्मले.

प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले। ताम्रायाः षट् सुताः स्युश्च काकी श्वेनी च भास्यपि

प्रह्लादाच्या वंशात चाळीस कोटी निवातकवच होते. ताम्रेला सहा कन्या झाल्या—काकी, श्वेणी आणि भास्या ह्याही होत्या.

गृध्रिका श्रुचि सुग्रीवा ताभ्यः काकादयोऽभवन्। अश्वाश्चोष्ट्राश्च ताम्राया अरुणो गरुडस्तथा

गृध्रिका, श्रुचि आणि सुग्रीवा या ताम्रेच्या कन्या; त्यांच्यापासून कावळे वगैरे, आणि ताम्रेमुळे घोडे, उंट, अरुण आणि गरुड हेही जन्मले.

विनतायाः सहस्त्रन्तु सर्पाश्च सुरसाभवाः। काद्रवेयाः सहस्त्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः

विनतेला हजार पुत्र झाले, सुरसेपासून सर्प जन्मले; कद्रूला देखील हजार पुत्र झाले—त्यात शेष, वासुकी आणि तक्षक हे होते.

दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्याः पक्षिणो जले। सुरभ्यां गोमहिष्यादि हरोत्पन्नास्तृणादयः

क्रोधवशेपासून दात असलेली जनावरे, सुरभीपासून गायी, म्हशी आणि इतर खुर असलेली जनावरे, आणि इरापासून गवत व झाडे उत्पन्न झाली.

खसायां यक्षरक्षांसि मुनेरप्सरसोभवत्। अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरम्

खसेपासून यक्ष आणि राक्षस, तसेच ऋषीच्या अप्सरेपासून; आणि अरिष्टेपासून कश्यपाच्या द्वारे स्थिर आणि चल गंधर्व जन्मले.

एषां पुत्रादयोऽसङ्ख्या देवैर्वै दानवा जिताः । दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्

त्यांच्या संततीची संख्या मोजता येणार नाही; देवांनी दानवांना जिंकले. दितीने आपले पुत्र गमावल्यावर कश्यपाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.

पुत्रमिन्द्रप्रहर्त्तारमिच्छती प्राप कश्यपात्। पादाप्रक्षालनात् सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह

इंद्राचा वध करणारा पुत्र मिळावा म्हणून तिने कश्यपाकडून पुत्र प्राप्त केला; पण पाय धुवून झोपलेली असताना इंद्राने तिचा गर्भ नष्ट केला.

छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतोऽभवन्। शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः

इंद्राने संधी साधून गर्भ फाडला; त्यातून मरुत जन्मले—शक्राचे एकुण एकावन्न तेजस्वी साथी.

एतत् सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपम्। ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः

हे सर्व हरि आणि ब्रह्मा यांनी पृथु राजाचा अभिषेक करून, राज्ये योग्य त्या क्रमाने दिली; आणि हरि इतरांचा अधिपती झाला.

द्विजौषधीनां चन्द्रश्च अपान्तु वरुणो नृपः। राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णुरीश्वरः

द्विज आणि औषधी यांचा स्वामी चंद्र आहे; पाण्यांमध्ये वरुण राजा आहे; राजांमध्ये वैश्रवण प्रमुख आहे; सूर्यांमध्ये विष्णू सर्वश्रेष्ठ आहे.

वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः। प्रजापतीनां दक्षोथ प्रह्लादो दानवाधिपः

वसुंमध्ये पावक राजा आहे; मरुतांमध्ये वासव प्रमुख आहे; प्रजापतींमध्ये दक्ष आणि दानवांचा अधिपती प्रह्लाद आहे.

पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरः प्रभुः। हिमवांश्चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः

पितरांमध्ये यम राजा आहे; सर्व भूतांचा स्वामी हर आहे; पर्वतांचा राजा हिमवान आहे आणि नद्यांचा अधिपती सागर आहे.

गन्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः। सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ

गंधर्वांमध्ये चित्ररथ श्रेष्ठ आहे; नागांमध्ये वासुकी आहे; सर्पांचा राजा तक्षक आहे आणि पक्ष्यांमध्ये गरुड प्रमुख आहे.

ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि। मृगाणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः

गजांमध्ये ऐरावत श्रेष्ठ आहे; बैलांमध्ये गोवृष; पशूंमध्ये वाघ प्रमुख आहे; तर झाडांमध्ये प्लक्ष सर्वश्रेष्ठ आहे.

उच्चैः श्रवास्तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः। दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले

घोड्यांमध्ये उच्चैःश्रवा श्रेष्ठ आहे; प्राचीन रक्षक म्हणून सुधन्वा आहे; दक्षिण दिशेला शंखपद आहे आणि पाण्यात केतुमान रक्षण करतो.

अग्निरुवाच प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्माणस्तु सः। तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः

अग्नी म्हणाले: महान सृष्टीत प्रथम ब्रह्माची सृष्टी ओळखली जाते; दुसरी सृष्टी तन्मात्रांची असून तिला भूतांची सृष्टी म्हणतात.

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः। इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः

तिसरी सृष्टी मनाने निर्माण झालेली असून तिला ऐंद्रियक सृष्टी म्हणतात; ही नैसर्गिक सृष्टी बुद्धीपासून निर्माण झाली आहे.

मुख्यः सर्गस्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः। तिर्यक्‌स्त्रोतास्तु यः प्रोक्तस्तैर्य्यग्योन्यस्ततः स्मृतः

चौथी सृष्टी मुख्य आहे आणि स्थावरांना मुख्य मानले जाते; तिर्यक प्रवाह असलेली सृष्टी त्यांच्यात परस्पर आहे.

तथोद्‌र्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः। ततोर्वाकस्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

वरच्या प्रवाहाची सहावी सृष्टी देवांची सृष्टी समजली जाते; त्यानंतर खालच्या प्रवाहाची सातवी सृष्टी मानवांची आहे.