अग्निपुराणम्

क्षेत्रवेश्मवनग्रामविवीतखलदाहकाः । राजपत्न्यभिऽगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना ।। २५८.

जे शेत, घर, जंगल, गाव, खळे किंवा धान्यगोदाम पेटवतात, किंवा राजाच्या पत्नीशी संबंध ठेवतात, त्यांना काठीच्या आगीनं जाळावे.

पुमान् संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशिपरस्त्रियाः । स्वजातावुत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः ।। २५८.

परस्त्रीसोबत पकडला गेलेला पुरुष, तिचे केस पकडून धरावा; ती स्वतःच्या जातीची असेल तर सर्वात मोठा दंड द्यावा; योग्य विवाह असेल तर मध्यम दंड द्यावा.

प्रातिलोम्ये बधः पुंसां नार्य्याः कर्णावकर्त्तनम् । नीवीस्तनप्रावरणनाभिकेशावमर्द्दनम् ।। २५८.

वर्णव्यवस्थेच्या विरुद्ध संबंध आल्यास पुरुषाला ठार मारावे, आणि स्त्रीचे कान कापावेत; तिचा कंबरपट्टा, छातीचे वस्त्र, नाभी आणि केस चिरडावेत.

अदेशकालसम्भाषं सहावस्थानमेव च । स्त्री निषेधे शतं दद्याद् द्विशतन्तु दमं पुमान् ।। २५८.

अयोग्य ठिकाणी किंवा वेळी बोलणे, किंवा एकत्र राहणे यासाठी स्त्रीने शंभर दंड द्यावा; पुरुषाने त्याच्या दुप्पट दंड द्यावा.

प्रतिषेधे तयोर्दण्डो यथा संग्रहणे तथा । पशून् गच्छञ्छतं दाप्यो हीनां स्त्रीं गाश्च मध्यमम् ।। २५८.

मनाई केल्यानंतरही त्यांनी तसेच केले, तर पकडल्यासारखीच शिक्षा द्यावी; गुरे मागे लागल्यास शंभर दंड द्यावा; नीच स्त्रीसाठी मध्यम दंड आणि गायी द्याव्यात.

अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च । गम्यास्वपि पूमान्दाप्यः पञ्चाशत् पणिकन्दमम् ।। २५८.

बांधलेल्या दासी, सेविका किंवा सहज मिळणाऱ्या स्त्रीसोबत संबंध ठेवल्यास पुरुषाने पन्नास पणाचा दंड द्यावा.

प्रसह्य दास्यबिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः । कुबन्धेनाङ्क्य गमयेदन्त्याप्रव्रजितागमे ।। २५८.

दासीशी जबरदस्तीने संबंध ठेवल्यास दहा पणाचा दंड आहे; डाग लावलेल्या, अंत्यज किंवा संन्यासी स्त्रीसोबत संबंध ठेवल्यास त्याला गावभर फिरवावे.

न्यूनं वाप्यधिकं वापि लिखेद् यो राजशासनम् । कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी ।। २५८.

जो राजाज्ञा कमी किंवा जास्त लिहितो, बनावट सोने विकतो किंवा गहाण ठेवलेली वस्तू विकतो—

अभक्षैर्दूषयन् विप्रं दण्ड उत्तमसाहसम् । कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी ।। २५८.

ब्राह्मणाला निषिद्ध अन्न देऊन दूषित करणाऱ्याला सर्वात मोठा दंड द्यावा; बनावट सोने विकणारा किंवा गहाण ठेवलेली वस्तू विकणाऱ्यालाही—

अङ्गहीनश्च कर्त्तव्यो दाप्यश्चोत्तमसाहसं । शक्तो ह्यमोक्षयन् स्वामी दंष्ट्रिणः श्रृङ्गिणस्तथा ।। २५८.

त्याला अपंग करावे आणि सर्वात मोठा दंड द्यावा; जर मालक सक्षम असूनही दात किंवा शिंग असलेले जनावर सोडत असेल—

प्रथमं साहसं दद्याद्विक्रूष्टे द्विगुणं तथा । अचौरञ्चौरेऽभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमं ।। २५८.

पहिल्या वेळी अपराध केल्यास दंड घ्यावा; पुन्हा केल्यास दुप्पट दंड घ्यावा; निरपराध माणसाला चोर म्हणून खोटे आरोप केल्यास पाचशे दंड द्यावा.

राज्ञोऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकं तथा । मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताड़यितुस्तथा ।। २५८.

राजाच्या अपयशाची बातमी सांगणारा, त्याचप्रमाणे त्याला शिव्या देणारा, मृत व्यक्तीच्या वस्तू विकणारा आणि गुरूला नदी ओलांडून नेणारा — हे सर्व दोषी ठरतात.

तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा जिह्वां प्रवासयेत् । राजयानासनारोढुर्दण्डो मध्यमसाहसः ।। २५८.

जो मंत्र फोडतो, त्याची जीभ कापून त्याला देशाबाहेर पाठवावे. आणि जो राजाच्या आसनावर बेकायदेशीरपणे बसतो, त्याला मध्यम प्रकारचा दंड द्यावा.

. द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस्तथा । विप्रत्वेन च शूद्रस्य जीवतोऽष्टशतो दमः ।। २५८.

दोन डोळ्यांना इजा करणारा, राजाच्या द्वेषयुक्त आज्ञेप्रमाणे वागणारा, किंवा शूद्र असून स्वतःला ब्राह्मण म्हणवणारा — या तिघांना जिवंत असताना आठशे दंड भरावा लागतो.

यो मन्येताजितोऽस्मीति न्याये नाभिपराजितः । तमायान्तं पुनर्ज्जित्वा दण्डयेद् द्विगुणं दमं ।। २५८.

जो न्यायाने हरला असूनही 'मी हरलो नाही' असे समजतो, आणि पुन्हा पराभूत होतो, त्याला दुप्पट दंड द्यावा.

राज्ञाऽन्यायेन यो दण्डा गृहीतो वरुणायतं । निवेद्य दद्याद्विप्रेभ्यः स्वयं त्रिशद्‌गुणीकृतं ।। २५८.

राजाने अन्यायाने दंड लावला असल्यास, तो दंड ब्राह्मणांना सांगून द्यावा आणि स्वतः तीनपट द्यावा.

धर्म्मश्चार्थश्च कीत्तिश्च लोकपङ्‌क्तिरुपग्रहः । प्रजाभ्यो बहुमानञ्च स्वर्गस्थानञ्च शाश्वत्म् ।। २५८.

धर्म, संपत्ती, कीर्ती, लोकांचा आधार, प्रजांचा सन्मान आणि स्वर्गातील शाश्वत स्थान — हे सर्व मिळते.

अग्निरुवाच ऋग्यजुःसामाथर्वविधानं पुष्करोदितम् । भुक्तिभुक्तिकरं जप्याद्धोमाद्रामाय तद्वदे ।। २५९.

अग्नी म्हणतो: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद यांचे पूष्कराने सांगितलेले विधी जप किंवा होम केल्याने भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात, तसेच रामासाठी केलेल्या अर्पणानेही.

पुष्कर उवाच । प्रतिवेदन्तु कर्म्माणि कार्य्याणि प्रवदामि ते । प्रथमं ऋग्विधानं वै श्रृणु त्वं भुक्तिमुक्तिदम् ।। २५९.

पूष्कर म्हणतो: प्रत्येक वेदासाठी करावयाची कृत्ये मी तुला सांगतो. प्रथम, भोग आणि मोक्ष देणारे ऋग्वेदीय विधी ऐक.

अन्तर्ज्जले तथा होमे जपतो मनसेप्सितम् । कामं करोति गायत्री प्राणायामाद्विशेपतः ।। २५९.

पाण्यात, होम करताना किंवा जप करताना, प्राणायामाने गायत्री जपल्यास मनातील इच्छा पूर्ण होते.

गायत्र्या दशसाहस्रो जपो नक्ताशिनो द्विज । बहुस्नातस्य तत्रैव सर्वकल्पमनाशनः ।। २५९.

जो ब्राह्मण रात्री उपवास करून, वारंवार स्नान करून, गायत्रीचा दहा हजार वेळा जप करतो, त्याला सर्व विधींचे फळ मिळते, अन्नाशिवायही.

दशायुतानि जप्त्वाऽथ हविष्याशी स मुक्तिभाक् । प्रणवो हि परं ब्रह्म तज्जपः सर्वपापहा ।। २५९.

दहा हजार वेळा जप करून, केवळ हविष्य अन्न खाल्ल्यास तो मोक्ष प्राप्त करतो; कारण प्रणव म्हणजेच परब्रह्म, त्याचा जप सर्व पापे नष्ट करतो.

ओंकारशतकजप्तन्तु नाभिमात्रोदके स्थितः जलं पिवेत् स सर्वेस्तु पापैर्वै विप्रमुच्यते ।। २५९.

नाभीपर्यंत पाण्यात उभा राहून, 'ॐ' शंभर वेळा जप करून ते पाणी प्यायल्यास, सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

मात्रात्रयं त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयोऽग्नयः । महाव्याहृतयः सप्त लोका होमोऽखिलाघहा ।। २५९.

तीन मात्रा, तीन वेद, तीन देव, तीन अग्नी, सात महाव्याहृती, सात लोक — या सर्वांचे होम केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात.

गायत्री परमा जाप्या महाव्याहृतयस्तथा । अन्तर्ज्जले तथा रामप्रोक्तश्चैवाघमर्षणः ।। २५९.

गायत्री हा सर्वश्रेष्ठ जप आहे, तसेच महाव्याहृतीही; पाण्यात, रामाने सांगितलेल्या प्रकारे, अघमर्षण सूक्तही जपावे.

अग्निमीले पुरोहितं सूक्तोऽयं वह्निदैवतः । शिरसा धारयन् वह्निं यो जपेत्परिवत्सरम् ।। २५९.

'अग्निमीळे पुरोहितम्' हे सूक्त अग्निदेवतेसाठी आहे; जो वर्षभर डोक्यावर अग्नी धारण करून हे जपतो, त्याला त्याचे फळ मिळते.

होमं त्रिषवणं भैक्ष्यमनग्निज्चवलनञ्चरेत् । अतः परमृचः सप्त वाय्वाद्या याः प्रकीर्त्तिताः ।। २५९.

तीन वेळा होम करावा, भिक्षा मागावी आणि अग्निविरहित अन्न टाळावे; त्यानंतर, वायूपासून सुरू होणाऱ्या ऋचांपैकी सात ऋचा सांगितल्याप्रमाणे जपाव्यात.

ता जपन् प्रयतो नित्यमिष्टान् कामान् समश्नुते । मेधाकामो जपेन्नित्यं सदसन्यमितित्यृचम् ।। २५९.

या ऋचा भक्तीने रोज जपल्यास इच्छित सुख मिळते; बुद्धी हवी असेल तर 'सदसन्न्यमिति' ही ऋचा नेहमी जपावी.

अन्वयो यन्निमाः प्रोक्ताः नवर्चो मृत्युनाशनाः । शुनःशेफमृषिं बद्धः सन्निरुद्धोऽथ वा२ जपेत् ।। २५९.

अन्वय आणि अर्थ सांगितलेल्या या नव ऋचा मृत्यू नष्ट करतात; शुनःशेप ऋषीने जसे जपले, तसे जपावे, जरी बांधलेले किंवा अडवलेले असले तरी.