अग्निपुराणम्

तदण्डमकरोद् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च। तयोः शकलयोर्म्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः

मग त्या अंडाला दोन भागांत विभागून, त्यापासून स्वर्ग आणि पृथ्वी निर्माण केली. त्या दोन भागांच्या मध्ये प्रभूने आकाश निर्माण केले.

अप्सुं पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश्च दशधा दधे। तत्र कालंमनोवाचं कामं क्रोधमयो रतिम्

पृथ्वी पाण्यावर तरंगणारी ठेवली आणि दहा दिशा निर्माण केल्या. तिथेच काळ, मन, वाणी, इच्छा, क्रोध आणि रती ठेवली.

ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्त्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः। विद्युतोशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च

पुन्हा सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा धरून, प्रजापतीने त्याच रूपात सृष्टी केली. त्याने वीज, मेघगर्जना, मेघ, इंद्रधनुष्य आणि इंद्राचा धनुष्यही निर्माण केले.

वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः। ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञासिद्धये

सर्वप्रथम त्याने पक्षी निर्माण केले आणि मग आपल्या तोंडातून पर्जन्य निर्माण केला. यज्ञसिद्धीसाठी ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद निर्माण केले.

साध्यास्तैरयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात् । सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज्ज क्रोधसम्भवम्

या सर्वांनी साध्यांनी देवांची पूजा केली, आणि उंच-नीच भूतांचीही निर्मिती केली. त्याने क्रोधातून सनत्कुमार आणि रुद्र निर्माण केला.

मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्। वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः

त्याने मरीचि, अत्रि, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु आणि वसिष्ठ या सात मनातून उत्पन्न झालेल्या ऋषींची निर्मिती केली, जे ब्रह्माचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात.

सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्रश्च सत्तम। द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्द्धेन पुरुषोऽभवत्

हे सात ऋषी आणि श्रेष्ठ रुद्र यांनी संतती निर्माण केली. ब्रह्माने स्वतःचे शरीर दोन भागांत विभागले आणि त्यातील अर्धा भाग पुरुष झाला.

अग्निरुवाच कश्यपस्य वेदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने ।१९.००१ चाक्षुषे तुषिता देवास्तेऽदित्यां कश्यपात्पुनः ॥१९.००१ आसन् विष्णुश्च शक्रश्च त्वष्टा धाता तथार्यमा ।१९.००२ पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः ॥१९.००२ अंशुश्च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे ।१९.००३ अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश ॥१९.००३ बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतः सुताः ।१९.००४ प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुधाः ॥१९.००४ उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे ।१९.००५ हिरण्यकशिपुर्दित्यां हिरण्याक्षश्च कश्यपात् ॥१९.००५ सिंहिका चाभवत्कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः ।१९.००६ राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः ॥१९.००६ हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः प्रथितौजसः ।१९.००७ अनुह्रादश्च ह्रादश्च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः ॥१९.००७ संह्रादश्च चतुर्थोभूथ्रादपुत्रो ह्रदस्तथा ।१९.००८ ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान्शिबिर्वास्कल एव च ॥१९.००८ विरोवनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् ।१९.००९ बलेः पुत्रशतं त्वासीद्वाणश्रेष्ठंमहामुने ॥१९.००९ पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः ।१९.०१० पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवं प्राप्तश्च ईश्वरात् ॥१९.०१० हिरण्याक्षसुताः पञ्च शम्बरः शकुनिस्त्विति ।१९.०११ द्विमूर्धा शङ्कुरार्यश्चशतमासन् दनोः सुताः ॥१९.०११ स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता ।१९.०१२ उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥१९.०१२ पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे ।१९.०१३ कश्यपस्य तु भार्ये द्वे तयोः पुत्राश्च कोटयः ॥१९.०१३ प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले ।१९.०१४ ताम्रायाः षट्सुताः स्युश्च काकी श्वेनी च भास्यपि ॥१९.०१४ गृध्रिका शुचि सुग्रीवाताभ्यः काकादयोऽभवन् ।१९.०१५ अश्वाश्चोष्ट्राश्च ताम्राया अरुणो गरुडस्तथा ॥१९.०१५ विनतायाः सहस्रन्तु सर्पाश्च सुरसाभवाः ।१९.०१६ काद्रवेयाः सहस्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः ॥१९.०१६ दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्थाः(१) पक्षिणो जले ।१९.०१७ सुरभ्यां गोमहिष्यादि इरोत्पन्नास्तृणादयः ॥१९.०१७ स्वसायां यक्षरक्षांसि मुनेरश्वरसोभवन् ।१९.०१८ अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरं(२) ॥१९.०१८ एषां पुत्रादयोऽसङ्ख्या देवैर्वै दानवा जिताः(३) ।१९.०१९ दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपं ॥१९.०१९ पुत्रमिन्द्रप्रहर्तारमिच्छती प्राप कश्यपात् ।१९.०२० पादप्रक्षालनात्सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह ॥१९.०२० छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतोऽभवन् ।१९.०२१ शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः ॥१९.०२१ एतत्सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपं ।१९.०२२ ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः ॥१९.०२२ द्विजौषधीनां चन्द्रश्च अपान्तु वरुणो नृपः ।१९.०२३ राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णोरीश्वरः ॥१९.०२३ वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः ।१९.०२४ प्रजापतीनां दक्षोऽथ प्रह्लादो दानवाधिपः ॥१९.०२४ पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरःप्रभुः ।१९.०२५ हिमवांश्चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः ॥१९.०२५ गान्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः ।१९.०२६ सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ ॥१९.०२६ ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि ।१९.०२७ मृगणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः ॥१९.०२७ उच्चैःश्रवास्तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः ।१९.०२८ दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले ।१९.०२८ हिरण्यरोमकः सौम्ये प्रतिसर्गोयमीरितः ॥१९.०२८ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमोऽध्यायः अग्निरुवाच कश्यपस्य वदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने। चाक्षुषे तुषिता देवास्तेऽदेत्यां कश्यपात्पुनः

आसन् विष्णुश्च शक्रश्च त्वष्टा धाता तथार्य्थमा । पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः

त्यांच्यात विष्णू, शक्र, त्वष्टा, धाता, अर्यमान, पूषा, विवस्वान, सविता, मित्र, वरुण आणि भग हे होते.

अंशुश्च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे। अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश

अंशु हाही वैवस्वत मन्वंतरातील बारा आदित्यांमध्ये होता. अरिष्टनेमिच्या पत्नींपैकी सोळा संतती येथे होत्या.

बहुपुत्रस्थ विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः सुताः । प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुदाः

बहुपुत्र नावाच्या विद्वानाचे विद्युत नावाच्या चार कन्या होत्या. प्रत्यंगिरसाच्या पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ असा कृष्णाश्व, ज्याच्याकडे दिव्य शस्त्रे होती.

उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे। हिरण्यकशिपुर्द्दित्यां हिरण्याक्षश्च कश्यपात्

जसा सूर्य उगवतो आणि मावळतो, तसंच प्रत्येक युगात हिरण्यकशिपू दितीपासून आणि हिरण्याक्ष कश्यपापासून जन्माला आले.

सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः। राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः

सिंहिका ही विप्रचित्तीची पत्नी झाली; तिच्या पोटी राहू आणि इतर सैंहिकेय जन्मले, असं ऐकायला मिळतं.

हिरण्यकशिपोः पुत्रास्चत्वारः प्रथितौजसः। अनुह्रादश्च ह्लादश्च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः

हिरण्यकशिपूचे चार पुत्र होते, जे पराक्रमी म्हणून प्रसिद्ध होते—अनुह्राद, ह्लाद, विष्णूभक्त प्रह्लाद—

संह्रादश्च चतुर्थोभूत् ह्रादपुत्रो ह्रदस्तथा। ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान् शिबिर्वास्कल एव च

आणि चौथा पुत्र संह्राद होता. ह्लादाचा पुत्र ह्रद, आणि ह्रदाचे पुत्र आयुष्मान, शिबी आणि आस्कल हे होते.

विरोजनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात्। बलेः पुत्रशतं त्वासीद्‌बाणश्रेष्ठं महामुने

प्रह्लादाचा पुत्र विरोचन, विरोचनाचा पुत्र बळी. बळीचे शंभर पुत्र होते, त्यात बाण श्रेष्ठ मानला जातो, हे महर्षे.

पुरा कल्पे हि वाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः । पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवं प्राप्तश्च ईश्वरात्

पूर्वीच्या काळात बाणाने उमापतीला प्रसन्न करून वर मागितला—'मी तुझ्या जवळ राहीन'—आणि तो वर त्याला मिळाला.

हिरण्याक्षसुताः पञ्च सम्बरः शकुनिस्त्विति । द्विमूर्द्धा शह्कुरार्यस्च शतमासन् दनोः सुताः

हिरण्याक्षाचे पाच पुत्र होते—त्यात संबरा, शकुनी, द्विमूर्धा, शंकुर आणि आर्य हे होते. आणि दनूचे शंभर पुत्र होते.

स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता। उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

स्वर्भानूची कन्या प्रभा, पुलोमनाची कन्या शची म्हणून ओळखली जाते; उपदानवी, हयशिरा, शर्मिष्ठा आणि वार्षपर्वणी ह्याही आहेत.

पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे। कश्यपस्प तु भार्ये द्वे तयोः पुत्रास्च कोटयः

पुलोमा आणि काळका या दोघी वैश्वानराच्या कन्या होत्या आणि कश्यपाच्या पत्नी झाल्या; त्यांच्यापासून कोट्यवधी पुत्र जन्मले.

प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले। ताम्रायाः षट् सुताः स्युश्च काकी श्वेनी च भास्यपि

प्रह्लादाच्या वंशात चाळीस कोटी निवातकवच होते. ताम्रेला सहा कन्या झाल्या—काकी, श्वेणी आणि भास्या ह्याही होत्या.

गृध्रिका श्रुचि सुग्रीवा ताभ्यः काकादयोऽभवन्। अश्वाश्चोष्ट्राश्च ताम्राया अरुणो गरुडस्तथा

गृध्रिका, श्रुचि आणि सुग्रीवा या ताम्रेच्या कन्या; त्यांच्यापासून कावळे वगैरे, आणि ताम्रेमुळे घोडे, उंट, अरुण आणि गरुड हेही जन्मले.

विनतायाः सहस्त्रन्तु सर्पाश्च सुरसाभवाः। काद्रवेयाः सहस्त्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः

विनतेला हजार पुत्र झाले, सुरसेपासून सर्प जन्मले; कद्रूला देखील हजार पुत्र झाले—त्यात शेष, वासुकी आणि तक्षक हे होते.

दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्याः पक्षिणो जले। सुरभ्यां गोमहिष्यादि हरोत्पन्नास्तृणादयः

क्रोधवशेपासून दात असलेली जनावरे, सुरभीपासून गायी, म्हशी आणि इतर खुर असलेली जनावरे, आणि इरापासून गवत व झाडे उत्पन्न झाली.

खसायां यक्षरक्षांसि मुनेरप्सरसोभवत्। अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरम्

खसेपासून यक्ष आणि राक्षस, तसेच ऋषीच्या अप्सरेपासून; आणि अरिष्टेपासून कश्यपाच्या द्वारे स्थिर आणि चल गंधर्व जन्मले.

एषां पुत्रादयोऽसङ्ख्या देवैर्वै दानवा जिताः । दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्

त्यांच्या संततीची संख्या मोजता येणार नाही; देवांनी दानवांना जिंकले. दितीने आपले पुत्र गमावल्यावर कश्यपाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.

पुत्रमिन्द्रप्रहर्त्तारमिच्छती प्राप कश्यपात्। पादाप्रक्षालनात् सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह

इंद्राचा वध करणारा पुत्र मिळावा म्हणून तिने कश्यपाकडून पुत्र प्राप्त केला; पण पाय धुवून झोपलेली असताना इंद्राने तिचा गर्भ नष्ट केला.

छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतोऽभवन्। शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः

इंद्राने संधी साधून गर्भ फाडला; त्यातून मरुत जन्मले—शक्राचे एकुण एकावन्न तेजस्वी साथी.

एतत् सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपम्। ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः

हे सर्व हरि आणि ब्रह्मा यांनी पृथु राजाचा अभिषेक करून, राज्ये योग्य त्या क्रमाने दिली; आणि हरि इतरांचा अधिपती झाला.