अग्निपुराणम्

अबध्यं यश्च बध्नाति बध्यं यश्च प्रमुञ्चति । अप्राप्तव्यवहारञ्च स दाप्यो दममुत्तमम् ।। २५८.

जो बांधू नये त्याला बांधतो, बांधलेल्याला सोडतो किंवा परवानगी नसताना खटला करतो, त्याला सर्वांत मोठा दंड भरावा लागतो.

मानेन तुलया वापि योंऽशमष्टमकं हरेत् । द्वाविंशतिपणान् दाप्यो वृद्धौ हानौ च कल्पितम् ।। २५८.

जो वजन किंवा मापाने आठव्या भागाइतके कमी करतो, त्याला बावीस पणांचा दंड भरावा लागतो; वाढ किंवा घट त्यानुसार धरावी.

भेषजस्नेहलवणस्नेगन्धधान्यगुड़ादिषु । पण्येषु प्रक्षिपन् हीनं पणान्दाप्यस्तु षोडश ।। २५८.

औषध, तेल, मीठ, सुवासिक द्रव्ये, धान्य किंवा इतर वस्तूंमध्ये भेसळ करणाऱ्याला सोळा पणांचा दंड भरावा लागतो.

सम्भूय कुर्व्वतामर्घं सबाधं कारुशिल्पिनां । अर्थस्य ह्रासं वृद्धिं वा सहस्रो दण्ड उच्यते ।। २५८.

कारागीर किंवा शिल्पकार मिळून भाव ठरवतात किंवा व्यापारात अडथळा आणतात आणि त्यामुळे किंमतीत घट किंवा वाढ होते, तर त्यांना हजार दंड ठरतो.

राजनि स्थाप्यते योऽर्थः प्रत्यहं तेन विक्रयः । क्रयो वा निस्रवस्तस्माद्वणिजां लाभकृत् स्मृतः ।। २५८.

राजाने दररोज ठरवलेला भावच विक्री किंवा खरेदीसाठी ग्राह्य धरावा; व्यापाऱ्यांनी त्यापेक्षा जास्त नफा मिळवला तर तो गैरसमजला जातो.

स्वदेशपण्ये तु शतं वणिग् गृह्णीत पञ्चकं । दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयी ।। २५८.

आपल्या देशातील माल विकताना व्यापाऱ्याने शंभरात पाच भाग घ्यावा, आणि परदेशी माल विकताना दहा भाग घ्यावा, जर खरेदी-विक्री लगेच होत असेल.

पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवं । अर्थोंऽनुग्रहकृत् कार्य्यः क्रेतुर्विक्रेतुरेव च ।। २५८.

मालाच्या किमतीत त्याचा खर्च धरावा आणि खरेदी करणारा व विकणारा दोघांनाही योग्य असा नफा मिळावा.

गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर्नैव प्रयच्छति । सोदयन्तस्य दाप्योऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते ।। २५८.

कोणीतरी पैसे घेऊनही माल खरेदीदाराला दिला नाही, तर त्याने व्याजासह पैसे परत द्यावे, आणि जर खरेदीदार दुसऱ्या प्रदेशातून आला असेल, तर प्रवासाचा तोटा भरून द्यावा.

विक्रोतमपि विक्रेयं पूर्वे क्रेतर्य्यगृह्णति । हानिश्चेत् क्रेतृदोषेण क्रेतुरेव हि सा भवेत् ।। २५८.

माल विकला असला तरी, खरेदीदाराने तो माल घेतला नसेल, तर तो पुन्हा विकता येतो. पण खरेदीदाराच्या चुकीमुळे तोटा झाला, तर तोटा फक्त खरेदीदाराचाच मानावा.

राजदैवोपघातेन पण्ये दोषमुपागते । हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः ।। २५८.

राजसत्तेने किंवा दैवयोगाने मालाला काही नुकसान झाले, तर तोटा विक्रेत्यालाच सहन करावा लागतो, जोपर्यंत तो मागवलेला माल दिला गेला नाही.

अन्यहस्ते च विक्रीतं दुष्टं वा दुष्टवद्यदि । विक्रीनीते दमस्तत्र तन्मूल्यादद्विगुणो भवेत् ।। २५८.

कोणीतरी दुसऱ्याला विकलेला माल खराब निघाला किंवा तसा वागवला गेला, तर विक्रेत्याने त्या किमतीच्या दुप्पट दंड भरावा.

क्षयं वृद्धिञ्च बणिजापण्यानामविजानता । क्रीत्वा नानुशयः कार्य्यः कुर्वन् षड्‌भागदण्डभाक् ।। २५८.

व्यापाऱ्यांकडून माल घेताना त्याची वाढ किंवा घट माहित नसल्यास खरेदीदाराला दोष द्यायचा नाही; पण जाणूनबुजून तसे केल्यास त्याला सहाव्या भागाचा दंड भरावा लागतो.

समवायेन वणिजां लाभार्थं कर्म कुर्वतां । लाभालाभौ यथा द्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ ।। २५८.

व्यापाऱ्यांनी एकत्र येऊन नफा मिळवण्यासाठी व्यवहार केला, तर नफा-तोटा त्यांनी गुंतवलेल्या भांडवलानुसार किंवा ठरल्याप्रमाणे वाटावा.

प्रतिपिद्धमनादिष्टं प्रमादाद्यच्च नाशितं । स तद्दद्याद् विप्लवाच्च रक्षइताद्दसमांशभाक् ।। २५८.

कोणीतरी सांभाळायला दिलेला माल सांगितल्याशिवाय निष्काळजीपणामुळे हरवला, तर जबाबदार व्यक्तीने तो भरून द्यावा; आणि आपत्तीमुळे हरवला, तर दहाव्या भागाचा दंड द्यावा.

अर्थप्रक्षएपणाद्विंशं भागं शुल्कं नृपो हरेत् । व्यासिद्धं राजयोग्यञ्च विक्रीतं राजगामि तत् ।। २५८.

घोषित नफ्यातून राजा वीसावा भाग कर म्हणून घ्यावा; आणि जो माल विकायला बंदी आहे किंवा राजासाठी योग्य आहे, तो विकल्यास तो माल राजाकडे जावा.

मित्थ्या वदन् परीमाणं शुल्कस्थानादपक्रमम् । दाप्यस्त्वष्टगुणं यश्च सव्याजक्रयविक्रयी ।। २५८.

ज्याने चुकीचे मोजमाप दिले, कर चुकवला किंवा फसवणूक करून खरेदी-विक्री केली, त्याने त्या किमतीच्या आठपट दंड भरावा.

देशान्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः । ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर्विना नृपः ।। २५९.

कोणीतरी परदेशात मरण पावला, तर त्याचे मालमत्ता उपस्थित वारसदार किंवा नातेवाईकांनी घ्यावी; कुणीच नसल्यास ती राजाकडे जावी.

जिह्मं त्यजेयुर्निर्लोभमशक्तोऽन्येन कारयेत् । अनेन विधिराख्यात ऋत्विक्कर्षककर्मिणां ।। २५९.

लोभ न ठेवता वाकडेपण सोडावे; शक्य नसेल, तर दुसऱ्याने ते करावे. हा नियम यज्ञ करणारे, शेतकरी आणि काम करणाऱ्यांसाठी सांगितला आहे.

ग्राहकैर्गृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा । पूर्वकर्मापराधी वा तथैवाशुद्धवासकः ।। २५८.

खरेदीदारांनी चोराला फावड्याने, पावलांच्या खुणांनी, किंवा तो पूर्वीही गुन्हेगार असेल किंवा त्याचे कपडे अस्वच्छ असतील, तर पकडावे.

अन्येपि शङ्कया ग्राह्य जातिनामादिनिह्नवैः । द्यूतस्त्रीपानशक्ताश्च शुष्कभिन्नमुखस्वराः ।। २५८.

शक्य असल्यास, जातीचे किंवा नावाचे लपवणारे, जुगार खेळणारे, मद्यपान करणारे, किंवा ज्यांचा आवाज कोरडा किंवा फुटलेला आहे, अशांनाही शंका आल्यास धरावे.

परद्रव्यगृहाणाञ्च पृच्छका गूढ़चारिणः । निराया व्ययवन्तश्च विनष्टद्रव्यविक्रयाः ।। २५८.

जे दुसऱ्याच्या घरात जातात, वारंवार विचारतात, घराघरात फिरतात, उगाचच भटकतात, जास्त खर्च करतात किंवा हरवलेला माल विकतात, त्यांनाही धरावे.

गृहीतः शङ्कया चौर्य्येनाम्नानञ्चेद्विशोधयेत् । दापयित्वा हृतं द्रव्यं चोरदण्डेन दण्डयेत् ।। २५८.

कोणीतरी चोरीच्या शंकेवरून पकडला गेला, तर त्याने शपथ घेऊन आपली निर्दोषता सिद्ध करावी; दोषी आढळल्यास चोरलेला माल परत द्यावा आणि चोराचा दंड मिळावा.

चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद्विविधैर्बधैः । सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत् ।। २५८.

चोराने चोरलेला माल परत द्यावा आणि विविध शिक्षांनी त्याला दंड द्यावा; ब्राह्मण असल्यास त्याला खूण करून आपल्या देशाबाहेर हाकलावे.

घातितेऽपहृते दोषो ग्रामभर्त्तुरमिर्गते । म्वसीम्नि दद्याद्ग्रामस्तु पदं वा यत्र गच्छति ।। २५८.

कोणीतरी खून किंवा चोरी केली तर गावाचा प्रमुख हजर असेल तर दोष त्याच्यावर येतो; तो नसल्यास, जिथे घटना घडली तिथल्या गावाने किंवा त्या जागेने दंड भरावा.

पञ्चग्रामी वहिः क्रोशाद्दशग्राम्यऽथ वा पुनः । वन्दिग्राहांस्तथा वाजिकञ्जराणाञ्च हारिणः ।। २५८.

पाच किंवा दहा गावांच्या बाहेरचा माणूस, प्रवाशांना लुबाडणारे, घोडे किंवा हरिण चोरणारे—

प्रसह्य घातिश्चैव शूलमारोपयेन्नरान् । उत्क्षेपकग्रन्थिभेदौ करसन्दंशहीतकौ ।। २५८.

जे जबरदस्तीने खून करतात त्यांना शूळावर बसवावे; जो फेकून देतो, सांधे मोडतो किंवा हातांना कात्रीने इजा करतो—

कार्य्यौ द्वितीयापराधे करपादैकहीनकौ । भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रोपकरणव्ययान् ।। २५८.

दुसऱ्यांदा अपराध केल्यास एक हात किंवा एक पाय कापावा; तसेच अन्न, निवारा, अग्नी, पाणी, पूजा सामान यांचा खर्च भरावा.

दत्त्वा चौरस्य हन्तुर्वा जानतो दम उत्तमः । शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः ।। २५८.

चोर किंवा खून करणाऱ्याला, जर तो अपराध सर्वांना माहीत असेल, तर सर्वात कठोर शिक्षा द्यावी; शस्त्राने गर्भपात किंवा गर्भनाश केल्यासही तीच कठोर शिक्षा द्यावी.

उत्तमो वाऽधमो वापि पुरुषस्त्रीप्रमापणे । शिलां बद्‌ध्बा क्षिपेदप्सु नरघ्नीं विषदां स्त्रियं ।। २५८.

कोणताही पुरुष उच्च किंवा नीच असो, जर त्याने पुरुष किंवा स्त्रीचा खून केला, तर त्या स्त्रीला दगड बांधून पाण्यात टाकावे.