अग्निपुराणम्

करपाददतो भङ्गे च्छेदने कर्णनासयोः । मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा ।। २५८.

हात, पाय, कान किंवा नाक तोडल्यास किंवा छेदल्यास मध्यम दंड आहे; तसेच मोठी जखम उघडल्यास किंवा मृत्यूसमान इजा केल्यासही मध्यम दंड आहे.

चेष्टाभोजनवाग्नोधे नेत्रादिप्रतिभेदने । कन्धराबाहुसक्थ्याञ्च भह्गे मघ्यमसाहसः ।। २५८.

चालणे, जेवण किंवा अग्नी यांना अडथळा आणल्यास, डोळा किंवा इतर अवयवांना इजा केल्यास, किंवा मान, हात, मांडी मोडल्यास मध्यम दंड आहे.

एकं घ्नतां बहूनाञ्च यथोक्ताद् द्विगुणा दमाः । कलहापहृतं देयं दण्डस्तु द्विगुणः स्मृतः ।। २५८.

एकाने अनेकांना इजा केली तर दंड दुप्पट आहे; भांडणात घेतलेली वस्तू परत द्यावी लागते आणि दंडही दुप्पट असतो.

दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम् । दाप्यो दण्डञ्च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः ।। २५८.

जो कोणी दुसऱ्याला दुखापत करतो त्याने त्या दुखापतीचे खर्च भरावे लागतात; आणि भांडणात जो दोषी ठरतो त्याने दंड भरावा.

. तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दण्ड्यः पणान्दश । ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे ।। २५८.

कोणीही बेकायदेशीरपणे जमीन कर वसूल करत असेल तर त्याला दहा पणा दंड आहे; ब्राह्मण किंवा शेजाऱ्यांनीही निमंत्रण न देता असे केल्यास हेच लागू आहे.

अभिघाते तथा भेदे च्छेदे कुड्यावपातने । पणान्दाप्यः वञ्चदशविंशतिं तत्त्रयन्तथा ।। २५८.

हल्ला, फोडणे, छेदणे किंवा भिंत पाडल्यास पंचवीस पणा दंड आहे; आणि वारंवार असे केल्यासही तितकाच दंड आहे.

दुःस्वोत्पादिगृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा । षोड़शाद्यः पणान् दाप्यो द्विपणप्रभृतिः क्रमात् ।। २५८.

दुसऱ्याच्या घरात अपायकारक किंवा प्राणघातक वस्तू टाकल्यास सोळा पणा पासून सुरू होणारा, दोन पणा वाढत जाणारा दंड भरावा लागतो.

दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा। दण्डः क्षुद्रपशूनां स्याद्विपणप्रभृतिः क्रमात् ।। २५८.

दुख देणे, रक्त काढणे किंवा प्राण्याची शिंगे, पाय किंवा फांद्या तोडणे यासाठी लहान प्राण्यांना बाजारभावापासून सुरू होणारी शिक्षा ठरवावी.

लिङ्गस्य च्छेदने मृत्तौ मध्यमो मूल्यमेव च । महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणा दमाः ।। २५८.

जननेंद्रिय तोडल्यास किंवा मृत्यू झाल्यास मध्यम दंड किंवा त्या प्राण्याचे मूल्य द्यावे लागते; मोठ्या प्राण्यांसाठी ही शिक्षा दुप्पट असते.

यः साहसङ्कारयति सं दाप्यो द्विगुणन्दमम् । यस्त्वेवमुक्त्वाहं दाता कारयेत् च चतुर्गुणम् ।। २५८.

जो कोणी जबरदस्ती करतो त्याने दुप्पट दंड भरावा; पण 'मी दंड देईन' असे आधी सांगून केल्यास चौपट दंड भरावा.

आर्य्याक्रोशातिक्रमकृद्‌भ्रातृजायाप्रहारदः सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकः ।। २५८.

जो कोणी सज्जनाचा अपमान करतो, भावाच्या पत्नीला मारतो, दिलेले न देतो किंवा समुद्रकिनाऱ्यावरील घर फोडतो—

सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः । पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ।। २५८.

स्थानिक प्रमुख, कारागीर किंवा इतरांचा अपमान करणाऱ्याला पन्नास पणांचा दंड ठरवलेला आहे.

स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः । पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ।। २५८.

विधवेच्या इच्छेने तिच्याजवळ जाणारा किंवा मोठ्याने बोलावले तरी न येणाऱ्याला पन्नास पणांचा दंड ठरवलेला आहे.

शूद्रः प्रव्रजीतानाञ्च दैवे पैत्र्ये च भोजकः । अयुक्तं शपथं कुर्व्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत् ।। २५८.

जो शूद्र संन्याशांचे अन्न खातो, देव किंवा पितरांच्या यज्ञातील अन्न खातो, खोटी शपथ घेतो किंवा स्वतःसाठी अयोग्य कर्म करतो—

वृषक्षुद्रपशूनाञ्च पुंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् । साधारणस्यापलापो दासीगर्भविनाशकृत् ।। २५८.

जो बैल किंवा लहान प्राण्यांना नपुंसक करतो, सर्वांच्या मालकीच्या वस्तूचा नकार करतो किंवा दासीच्या गर्भाचा नाश करतो—

पितापुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्य्यशिष्यकाः । एषामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक् ।। २५८.

वडील, मुलगा, बहीण, भाऊ, पती-पत्नी, गुरु-शिष्य यापैकी कोणीही एकमेकांना कारणाशिवाय सोडून देत असेल तर त्यांना शंभर दंड भरावा लागतो.

वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु परांशुकम् । विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश ।। २५८.

दुसऱ्याचे वस्त्र घालणाऱ्याला तीन पणांचा दंड; पण उधार घेतलेले वस्त्र न परत केल्यास, किंवा विक्री, खरेदी, ठेव किंवा उसने घेतल्यास दहा पणांचा दंड ठरतो.

तुलाशासनमानानं कूटकृन्नाणकस्य च । एभिश्च व्यवहर्त्ता यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम् ।। २५८.

जो वजन, माप किंवा नाण्यांत फसवणूक करतो किंवा अशा वस्तूंमध्ये व्यवहार करतो, त्याला सर्वांत मोठा दंड भरावा लागतो.

अकूटं कूटकं ब्रते कूटं यश्चाप्यकूटकम् । स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ।। २५८.

जो खरे नाणे खोटे किंवा खोटे नाणे खरे म्हणतो, किंवा नाण्यांची चुकीची चाचणी करतो, त्याला पहिल्या स्तराचा दंड भरावा लागतो.

भिषङ्‌मिथ्याचरन् दाप्यस्तिर्य्यक्षु प्रथमं दमम् । मानुषे मध्यमं राजमानुषेषूत्तमन्तथा ।। २५८.

वैद्याने चुकीचे वागल्यास प्राण्यांसाठी सर्वांत कमी दंड, माणसांसाठी मध्यम दंड आणि राजाच्या लोकांसाठी सर्वांत मोठा दंड भरावा लागतो.

अबध्यं यश्च बध्नाति बध्यं यश्च प्रमुञ्चति । अप्राप्तव्यवहारञ्च स दाप्यो दममुत्तमम् ।। २५८.

जो बांधू नये त्याला बांधतो, बांधलेल्याला सोडतो किंवा परवानगी नसताना खटला करतो, त्याला सर्वांत मोठा दंड भरावा लागतो.

मानेन तुलया वापि योंऽशमष्टमकं हरेत् । द्वाविंशतिपणान् दाप्यो वृद्धौ हानौ च कल्पितम् ।। २५८.

जो वजन किंवा मापाने आठव्या भागाइतके कमी करतो, त्याला बावीस पणांचा दंड भरावा लागतो; वाढ किंवा घट त्यानुसार धरावी.

भेषजस्नेहलवणस्नेगन्धधान्यगुड़ादिषु । पण्येषु प्रक्षिपन् हीनं पणान्दाप्यस्तु षोडश ।। २५८.

औषध, तेल, मीठ, सुवासिक द्रव्ये, धान्य किंवा इतर वस्तूंमध्ये भेसळ करणाऱ्याला सोळा पणांचा दंड भरावा लागतो.

सम्भूय कुर्व्वतामर्घं सबाधं कारुशिल्पिनां । अर्थस्य ह्रासं वृद्धिं वा सहस्रो दण्ड उच्यते ।। २५८.

कारागीर किंवा शिल्पकार मिळून भाव ठरवतात किंवा व्यापारात अडथळा आणतात आणि त्यामुळे किंमतीत घट किंवा वाढ होते, तर त्यांना हजार दंड ठरतो.

राजनि स्थाप्यते योऽर्थः प्रत्यहं तेन विक्रयः । क्रयो वा निस्रवस्तस्माद्वणिजां लाभकृत् स्मृतः ।। २५८.

राजाने दररोज ठरवलेला भावच विक्री किंवा खरेदीसाठी ग्राह्य धरावा; व्यापाऱ्यांनी त्यापेक्षा जास्त नफा मिळवला तर तो गैरसमजला जातो.

स्वदेशपण्ये तु शतं वणिग् गृह्णीत पञ्चकं । दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयी ।। २५८.

आपल्या देशातील माल विकताना व्यापाऱ्याने शंभरात पाच भाग घ्यावा, आणि परदेशी माल विकताना दहा भाग घ्यावा, जर खरेदी-विक्री लगेच होत असेल.

पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवं । अर्थोंऽनुग्रहकृत् कार्य्यः क्रेतुर्विक्रेतुरेव च ।। २५८.

मालाच्या किमतीत त्याचा खर्च धरावा आणि खरेदी करणारा व विकणारा दोघांनाही योग्य असा नफा मिळावा.

गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर्नैव प्रयच्छति । सोदयन्तस्य दाप्योऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते ।। २५८.

कोणीतरी पैसे घेऊनही माल खरेदीदाराला दिला नाही, तर त्याने व्याजासह पैसे परत द्यावे, आणि जर खरेदीदार दुसऱ्या प्रदेशातून आला असेल, तर प्रवासाचा तोटा भरून द्यावा.

विक्रोतमपि विक्रेयं पूर्वे क्रेतर्य्यगृह्णति । हानिश्चेत् क्रेतृदोषेण क्रेतुरेव हि सा भवेत् ।। २५८.

माल विकला असला तरी, खरेदीदाराने तो माल घेतला नसेल, तर तो पुन्हा विकता येतो. पण खरेदीदाराच्या चुकीमुळे तोटा झाला, तर तोटा फक्त खरेदीदाराचाच मानावा.