अग्निपुराणम्

वाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः । शत्यस्ततोऽर्द्धिकः पादनासाकर्णकरादिषु ।। २५८.

कोणाचा हात, मान, डोळा किंवा मांडी नष्ट केल्यास, जशी तोंडी अपमानाची शिक्षा असते तशीच द्यावी; पण हात, पाय, नाक, कान किंवा अशा इतर अवयवांना इजा केल्यास तो दंड निम्मा असतो.

पतनीयकृते क्षएपे दण्डो मध्यमसाहसः । उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसं ।। २५८.

कोणत्याही व्यक्तीला जातीबाहेर टाकण्यासारखे अपराध केल्यास मध्यम दंड द्यावा; लहान अपराधासाठी पहिल्या प्रकारचा दंड घ्यावा.

त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः । मध्यमो ज्ञातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः ।। २५८.

विद्वान ब्राह्मण, राजा किंवा देवतेचा अपमान केल्यास सर्वांत मोठा दंड ठरवलेला आहे; नातेवाईक किंवा समाजासाठी मध्यम दंड, आणि गावकरी किंवा इतर लोकांसाठी सर्वांत कमी दंड आहे.

असाक्षिकहते चिह्नैर्युक्तिभिश्चागमेन च । द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृताद्भयात् ।। २५८.

साक्षीदार नसताना खुणा, तर्क किंवा परंपरेवरून न्याय करावा; पण खोट्या खुणा असतील तर काळजीपूर्वक चौकशी करावी.

भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः । अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः ।। २५८.

राख, चिखल किंवा धूळ यांना स्पर्श केल्यास दहा पणा दंड आहे; अपवित्र वस्तू, टाच किंवा थुंकीला स्पर्श केल्यास दंड दुप्पट आहे.

समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च । हीनेष्वर्द्धं दमो मोहमदादिभिरदण्डनम् ।। २५८.

परस्त्रीसंबंधीही हेच नियम लागू आहेत; उच्च जातीच्या स्त्रीसाठी दंड दुप्पट, नीच जातीच्या स्त्रीसाठी निम्मा; पण जर चुकीमुळे, गर्वामुळे किंवा अशाच कारणांमुळे घडले असेल तर शिक्षा नाही.

विप्रपीडाकरं च्छेद्यमङ्गमब्राह्मणस्य तु । उद्‌गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्द्धिकः ।। २५८.

ब्राह्मणाच्या एखाद्या अवयवाला छेदून इजा केली तर सर्वांत मोठा दंड आहे; फक्त जखम झाली असेल तर त्याचा निम्मा दंड द्यावा.

उद्‌गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ। परस्परन्तु सर्व्वेषां शास्त्रं मध्यमसाहसः ।। २५८.

हात किंवा पायाला जखम केल्यास दहा किंवा वीस पणा दंड आहे; सर्वांनी एकमेकांना इजा केल्यास मध्यम दंड ठरवला आहे.

पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश । पीडाकर्षाशुकावेष्टपादाध्यासे शतन्दमः ।। २५८.

केस, वस्त्र किंवा हात ओढल्यास दहा पणा दंड आहे; ओढणे, वस्त्राने बांधणे किंवा पायावर पाय ठेवून त्रास दिल्यास शंभर पणा दंड आहे.

शोणितेन विना दुःखङ्कुर्वन् काष्ठादिभिर्नरः । द्वात्रिंशतं पणान्२ दाप्यो द्विगुणं दर्शनेऽसृजः ।। २५८.

लाकूड किंवा अशा वस्तूंनी रक्त न काढता दुखापत केली तर बत्तीस पणा दंड आहे; रक्त आले असेल तर दंड दुप्पट आहे.

करपाददतो भङ्गे च्छेदने कर्णनासयोः । मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा ।। २५८.

हात, पाय, कान किंवा नाक तोडल्यास किंवा छेदल्यास मध्यम दंड आहे; तसेच मोठी जखम उघडल्यास किंवा मृत्यूसमान इजा केल्यासही मध्यम दंड आहे.

चेष्टाभोजनवाग्नोधे नेत्रादिप्रतिभेदने । कन्धराबाहुसक्थ्याञ्च भह्गे मघ्यमसाहसः ।। २५८.

चालणे, जेवण किंवा अग्नी यांना अडथळा आणल्यास, डोळा किंवा इतर अवयवांना इजा केल्यास, किंवा मान, हात, मांडी मोडल्यास मध्यम दंड आहे.

एकं घ्नतां बहूनाञ्च यथोक्ताद् द्विगुणा दमाः । कलहापहृतं देयं दण्डस्तु द्विगुणः स्मृतः ।। २५८.

एकाने अनेकांना इजा केली तर दंड दुप्पट आहे; भांडणात घेतलेली वस्तू परत द्यावी लागते आणि दंडही दुप्पट असतो.

दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम् । दाप्यो दण्डञ्च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः ।। २५८.

जो कोणी दुसऱ्याला दुखापत करतो त्याने त्या दुखापतीचे खर्च भरावे लागतात; आणि भांडणात जो दोषी ठरतो त्याने दंड भरावा.

. तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दण्ड्यः पणान्दश । ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे ।। २५८.

कोणीही बेकायदेशीरपणे जमीन कर वसूल करत असेल तर त्याला दहा पणा दंड आहे; ब्राह्मण किंवा शेजाऱ्यांनीही निमंत्रण न देता असे केल्यास हेच लागू आहे.

अभिघाते तथा भेदे च्छेदे कुड्यावपातने । पणान्दाप्यः वञ्चदशविंशतिं तत्त्रयन्तथा ।। २५८.

हल्ला, फोडणे, छेदणे किंवा भिंत पाडल्यास पंचवीस पणा दंड आहे; आणि वारंवार असे केल्यासही तितकाच दंड आहे.

दुःस्वोत्पादिगृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा । षोड़शाद्यः पणान् दाप्यो द्विपणप्रभृतिः क्रमात् ।। २५८.

दुसऱ्याच्या घरात अपायकारक किंवा प्राणघातक वस्तू टाकल्यास सोळा पणा पासून सुरू होणारा, दोन पणा वाढत जाणारा दंड भरावा लागतो.

दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा। दण्डः क्षुद्रपशूनां स्याद्विपणप्रभृतिः क्रमात् ।। २५८.

दुख देणे, रक्त काढणे किंवा प्राण्याची शिंगे, पाय किंवा फांद्या तोडणे यासाठी लहान प्राण्यांना बाजारभावापासून सुरू होणारी शिक्षा ठरवावी.

लिङ्गस्य च्छेदने मृत्तौ मध्यमो मूल्यमेव च । महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणा दमाः ।। २५८.

जननेंद्रिय तोडल्यास किंवा मृत्यू झाल्यास मध्यम दंड किंवा त्या प्राण्याचे मूल्य द्यावे लागते; मोठ्या प्राण्यांसाठी ही शिक्षा दुप्पट असते.

यः साहसङ्कारयति सं दाप्यो द्विगुणन्दमम् । यस्त्वेवमुक्त्वाहं दाता कारयेत् च चतुर्गुणम् ।। २५८.

जो कोणी जबरदस्ती करतो त्याने दुप्पट दंड भरावा; पण 'मी दंड देईन' असे आधी सांगून केल्यास चौपट दंड भरावा.

आर्य्याक्रोशातिक्रमकृद्‌भ्रातृजायाप्रहारदः सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकः ।। २५८.

जो कोणी सज्जनाचा अपमान करतो, भावाच्या पत्नीला मारतो, दिलेले न देतो किंवा समुद्रकिनाऱ्यावरील घर फोडतो—

सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः । पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ।। २५८.

स्थानिक प्रमुख, कारागीर किंवा इतरांचा अपमान करणाऱ्याला पन्नास पणांचा दंड ठरवलेला आहे.

स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः । पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ।। २५८.

विधवेच्या इच्छेने तिच्याजवळ जाणारा किंवा मोठ्याने बोलावले तरी न येणाऱ्याला पन्नास पणांचा दंड ठरवलेला आहे.

शूद्रः प्रव्रजीतानाञ्च दैवे पैत्र्ये च भोजकः । अयुक्तं शपथं कुर्व्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत् ।। २५८.

जो शूद्र संन्याशांचे अन्न खातो, देव किंवा पितरांच्या यज्ञातील अन्न खातो, खोटी शपथ घेतो किंवा स्वतःसाठी अयोग्य कर्म करतो—

वृषक्षुद्रपशूनाञ्च पुंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् । साधारणस्यापलापो दासीगर्भविनाशकृत् ।। २५८.

जो बैल किंवा लहान प्राण्यांना नपुंसक करतो, सर्वांच्या मालकीच्या वस्तूचा नकार करतो किंवा दासीच्या गर्भाचा नाश करतो—

पितापुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्य्यशिष्यकाः । एषामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक् ।। २५८.

वडील, मुलगा, बहीण, भाऊ, पती-पत्नी, गुरु-शिष्य यापैकी कोणीही एकमेकांना कारणाशिवाय सोडून देत असेल तर त्यांना शंभर दंड भरावा लागतो.

वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु परांशुकम् । विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश ।। २५८.

दुसऱ्याचे वस्त्र घालणाऱ्याला तीन पणांचा दंड; पण उधार घेतलेले वस्त्र न परत केल्यास, किंवा विक्री, खरेदी, ठेव किंवा उसने घेतल्यास दहा पणांचा दंड ठरतो.

तुलाशासनमानानं कूटकृन्नाणकस्य च । एभिश्च व्यवहर्त्ता यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम् ।। २५८.

जो वजन, माप किंवा नाण्यांत फसवणूक करतो किंवा अशा वस्तूंमध्ये व्यवहार करतो, त्याला सर्वांत मोठा दंड भरावा लागतो.

अकूटं कूटकं ब्रते कूटं यश्चाप्यकूटकम् । स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ।। २५८.

जो खरे नाणे खोटे किंवा खोटे नाणे खरे म्हणतो, किंवा नाण्यांची चुकीची चाचणी करतो, त्याला पहिल्या स्तराचा दंड भरावा लागतो.