अग्निपुराणम्

प्रकान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन् । भृतिमर्द्धपथे सर्व्वां प्रदाप्यस्त्याजकोपि च ।। २५८.

प्रवासाच्या शेवटी सातवा भाग द्यावा. रस्त्यात सोडल्यास चौथा भाग, अर्ध्या वाटेत सोडल्यास अर्धे वेतन द्यावे, अगदी सोडणाऱ्यानेही.

ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं शतं । गृह्णीयाद्‌धूर्त्तकितवादितराद्दशकं शतं ।। २५८.

जुगारात, जिंकणाऱ्याच्या नफ्यातून सभापतीने शंभरात पाच घ्यावे. फसवणूक करणाऱ्यांकडून किंवा इतरांकडून शंभरात दहा घ्यावे.

स सम्यक्‌पालितो दद्याद्रज्ञे भागं यथाकृतं । जितमुद्‌ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी ।। २५८.

जो योग्यरीत्या संरक्षित आहे, त्याने राजाला ठरल्याप्रमाणे हिस्सा द्यावा. जिंकणाऱ्याने जिंकलेले जाहीर करावे आणि प्रामाणिक, संयमी व्यक्तीने सत्य बोलावे.

प्रप्ते नृपतिना भागो प्रसिद्धे धूर्त्तमण्डले । जितं सशभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु ।। २५८.

राजाचा हिस्सा मिळाल्यावर, प्रसिद्ध जुगार मंडळात जिंकणाऱ्याने तो सभापती असलेल्या ठिकाणी द्यावा. अन्यथा द्यायची गरज नाही.

द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश्च त एव हि । राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः ।। २५८.

व्यवहार पाहणारेच साक्षीदार असतात. राजाने खोटे पासे, फसवणूक किंवा खोटी शपथ घेणाऱ्यांना ओळखून देशातून हाकलून द्यावे.

द्यूतमेकमुखं कार्य्यं तस्करज्ञानकारणात् । एष एव विधिर्ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये ।। २५८.

जुगार उघडपणे चालवावे, म्हणजे चोर किंवा फसवणूक होणार नाही. प्राणी जुगार किंवा स्पर्धांनाही हाच नियम लागू आहे.

अग्निरुवाच सत्यासत्यान्यथा स्तोत्रैर्न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणां । क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः पणानर्द्धत्रयोदश ।। २५८.

अग्नी म्हणाले: कोणी अपंग किंवा इंद्रियदोष असलेल्या व्यक्तीचा खरा किंवा खोटा अपमान स्तोत्रांनी केला, तर त्याला बारा-सव्वा पणा दंड भरावा लागेल.

अभिगन्तास्मि भगिनीम्मातरं वा तवेति च । शपन्तं दापयेद्राजा पञ्चविशतिकं दमं ।। २५८.

कोणी 'मी तुझ्या बहिणीकडे किंवा आईकडे जाईन' असे शपथ घेतल्यास, राजाने त्याला पंचवीस नाण्यांचा दंड द्यावा.

अर्द्धोऽधमेषु द्विगुणः परस्त्रीषूत्तमेषु च । दण्डप्रणयनं क्काय्य वर्णजात्युत्तराधरैः ।। २५८.

खालच्या जातींसाठी दंड अर्धा, वरच्या जातींसाठी दुप्पट आणि सर्वात उच्च जातींसाठी दुप्पट दंड आहे. दंड जातीप्रमाणे ठरवावा.

प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः । वर्णानामानुलोम्येन तस्मादेवार्द्धहानितः ।। २५८.

नैसर्गिक नियमांच्या विरुद्ध वागल्यास दंड दुप्पट किंवा तिप्पट घेतला जातो; पण जातीच्या योग्य क्रमाने वागल्यास तो दंड निम्मा कमी केला जातो.

वाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः । शत्यस्ततोऽर्द्धिकः पादनासाकर्णकरादिषु ।। २५८.

कोणाचा हात, मान, डोळा किंवा मांडी नष्ट केल्यास, जशी तोंडी अपमानाची शिक्षा असते तशीच द्यावी; पण हात, पाय, नाक, कान किंवा अशा इतर अवयवांना इजा केल्यास तो दंड निम्मा असतो.

पतनीयकृते क्षएपे दण्डो मध्यमसाहसः । उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसं ।। २५८.

कोणत्याही व्यक्तीला जातीबाहेर टाकण्यासारखे अपराध केल्यास मध्यम दंड द्यावा; लहान अपराधासाठी पहिल्या प्रकारचा दंड घ्यावा.

त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः । मध्यमो ज्ञातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः ।। २५८.

विद्वान ब्राह्मण, राजा किंवा देवतेचा अपमान केल्यास सर्वांत मोठा दंड ठरवलेला आहे; नातेवाईक किंवा समाजासाठी मध्यम दंड, आणि गावकरी किंवा इतर लोकांसाठी सर्वांत कमी दंड आहे.

असाक्षिकहते चिह्नैर्युक्तिभिश्चागमेन च । द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृताद्भयात् ।। २५८.

साक्षीदार नसताना खुणा, तर्क किंवा परंपरेवरून न्याय करावा; पण खोट्या खुणा असतील तर काळजीपूर्वक चौकशी करावी.

भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः । अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः ।। २५८.

राख, चिखल किंवा धूळ यांना स्पर्श केल्यास दहा पणा दंड आहे; अपवित्र वस्तू, टाच किंवा थुंकीला स्पर्श केल्यास दंड दुप्पट आहे.

समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च । हीनेष्वर्द्धं दमो मोहमदादिभिरदण्डनम् ।। २५८.

परस्त्रीसंबंधीही हेच नियम लागू आहेत; उच्च जातीच्या स्त्रीसाठी दंड दुप्पट, नीच जातीच्या स्त्रीसाठी निम्मा; पण जर चुकीमुळे, गर्वामुळे किंवा अशाच कारणांमुळे घडले असेल तर शिक्षा नाही.

विप्रपीडाकरं च्छेद्यमङ्गमब्राह्मणस्य तु । उद्‌गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्द्धिकः ।। २५८.

ब्राह्मणाच्या एखाद्या अवयवाला छेदून इजा केली तर सर्वांत मोठा दंड आहे; फक्त जखम झाली असेल तर त्याचा निम्मा दंड द्यावा.

उद्‌गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ। परस्परन्तु सर्व्वेषां शास्त्रं मध्यमसाहसः ।। २५८.

हात किंवा पायाला जखम केल्यास दहा किंवा वीस पणा दंड आहे; सर्वांनी एकमेकांना इजा केल्यास मध्यम दंड ठरवला आहे.

पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश । पीडाकर्षाशुकावेष्टपादाध्यासे शतन्दमः ।। २५८.

केस, वस्त्र किंवा हात ओढल्यास दहा पणा दंड आहे; ओढणे, वस्त्राने बांधणे किंवा पायावर पाय ठेवून त्रास दिल्यास शंभर पणा दंड आहे.

शोणितेन विना दुःखङ्कुर्वन् काष्ठादिभिर्नरः । द्वात्रिंशतं पणान्२ दाप्यो द्विगुणं दर्शनेऽसृजः ।। २५८.

लाकूड किंवा अशा वस्तूंनी रक्त न काढता दुखापत केली तर बत्तीस पणा दंड आहे; रक्त आले असेल तर दंड दुप्पट आहे.

करपाददतो भङ्गे च्छेदने कर्णनासयोः । मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा ।। २५८.

हात, पाय, कान किंवा नाक तोडल्यास किंवा छेदल्यास मध्यम दंड आहे; तसेच मोठी जखम उघडल्यास किंवा मृत्यूसमान इजा केल्यासही मध्यम दंड आहे.

चेष्टाभोजनवाग्नोधे नेत्रादिप्रतिभेदने । कन्धराबाहुसक्थ्याञ्च भह्गे मघ्यमसाहसः ।। २५८.

चालणे, जेवण किंवा अग्नी यांना अडथळा आणल्यास, डोळा किंवा इतर अवयवांना इजा केल्यास, किंवा मान, हात, मांडी मोडल्यास मध्यम दंड आहे.

एकं घ्नतां बहूनाञ्च यथोक्ताद् द्विगुणा दमाः । कलहापहृतं देयं दण्डस्तु द्विगुणः स्मृतः ।। २५८.

एकाने अनेकांना इजा केली तर दंड दुप्पट आहे; भांडणात घेतलेली वस्तू परत द्यावी लागते आणि दंडही दुप्पट असतो.

दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम् । दाप्यो दण्डञ्च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः ।। २५८.

जो कोणी दुसऱ्याला दुखापत करतो त्याने त्या दुखापतीचे खर्च भरावे लागतात; आणि भांडणात जो दोषी ठरतो त्याने दंड भरावा.

. तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दण्ड्यः पणान्दश । ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे ।। २५८.

कोणीही बेकायदेशीरपणे जमीन कर वसूल करत असेल तर त्याला दहा पणा दंड आहे; ब्राह्मण किंवा शेजाऱ्यांनीही निमंत्रण न देता असे केल्यास हेच लागू आहे.

अभिघाते तथा भेदे च्छेदे कुड्यावपातने । पणान्दाप्यः वञ्चदशविंशतिं तत्त्रयन्तथा ।। २५८.

हल्ला, फोडणे, छेदणे किंवा भिंत पाडल्यास पंचवीस पणा दंड आहे; आणि वारंवार असे केल्यासही तितकाच दंड आहे.

दुःस्वोत्पादिगृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा । षोड़शाद्यः पणान् दाप्यो द्विपणप्रभृतिः क्रमात् ।। २५८.

दुसऱ्याच्या घरात अपायकारक किंवा प्राणघातक वस्तू टाकल्यास सोळा पणा पासून सुरू होणारा, दोन पणा वाढत जाणारा दंड भरावा लागतो.

दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा। दण्डः क्षुद्रपशूनां स्याद्विपणप्रभृतिः क्रमात् ।। २५८.

दुख देणे, रक्त काढणे किंवा प्राण्याची शिंगे, पाय किंवा फांद्या तोडणे यासाठी लहान प्राण्यांना बाजारभावापासून सुरू होणारी शिक्षा ठरवावी.

लिङ्गस्य च्छेदने मृत्तौ मध्यमो मूल्यमेव च । महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणा दमाः ।। २५८.

जननेंद्रिय तोडल्यास किंवा मृत्यू झाल्यास मध्यम दंड किंवा त्या प्राण्याचे मूल्य द्यावे लागते; मोठ्या प्राण्यांसाठी ही शिक्षा दुप्पट असते.