अग्निपुराणम्

गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच्च यः । सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्रद्विप्रवासयेत् ।। २५८.

जो गटाची मालमत्ता चोरतो किंवा करार मोडतो, त्याची सर्व संपत्ती राजाने जप्त करावी आणि त्याला राज्यातून हाकलून द्यावे.

कर्त्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिभिः । यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दम्म ।। २५८.

सभेच्या हितासाठी बोलणाऱ्यांनी सभेचा निर्णय पाळावा. जो त्याच्या विरुद्ध वागेल, त्याला प्रथम दंड भरावा लागेल.

समूहकार्य्यप्रहितो यल्लभेत्तत्तदर्पयेत् । एकादशगुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत् स्वयम् ।। २५८.

सभेच्या कामासाठी नेमलेल्याने जे काही मिळवले, ते त्याने सभेत सादर करावे. जर त्याने स्वतःहून दिले नाही, तर त्याला अकरापट दंड भरावा लागेल.

वेदज्ञाः शुचयोऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः । कर्त्तव्यं वचनं तेषा समूहहितवादिनां ।। २५८.

जे वेदज्ञ, शुद्ध आणि लोभ नसलेले आहेत, त्यांनीच कामाचा विचार करावा. अशा सभेच्या हितासाठी बोलणाऱ्यांचे शब्द पाळावेत.

श्रेणिनैगमपाखण्डिगणानामप्ययं विधिः । भेदञ्चैषां नृपो रक्षएत् पूर्ववृत्तिञ्च पालयेत् ।। २५८.

हा नियम संघ, व्यापारी, पाखंडी आणि इतर गटांनाही लागू आहे. राजाने त्यांच्या वेगळेपणाचे रक्षण करावे आणि जुन्या प्रथा जपाव्यात.

गृहीतवेतनः कर्म्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् । अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः ।। २५८.

ज्याने वेतन घेतले असूनही काम सोडले, त्याने दुप्पट भरावे. वेतन न घेतल्यास, तो जितके मिळवले तितकेच द्यावे लागेल आणि मालकाने साधने जपावीत.

दाप्यस्तु दशमं भागं बाणिज्यपशुसस्यतः । अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षइता ।। २५८.

व्यापार, जनावरे किंवा धान्य यातून मिळालेल्या नफ्यातून दहावा भाग द्यावा. पण वेतन ठरवले नाही तर, राजाने योग्य ते ठरवावे.

देशं कालञ्च योऽतीयात् कर्म्म कुर्य्याच्च योऽन्यथा । तत्र तु स्वामिनश्छन्दोऽधिकं देयं कृतेऽधिके ।। २५८.

जो ठराविक जागा किंवा वेळ सोडून जातो, किंवा काम वेगळ्या प्रकारे करतो, त्याने मालकाला जास्त द्यावे. अधिक काम केल्यास, अधिक द्यावे.

यो यावत् कुरुते कर्म्म तावत्तस्य तु वेतनम् । उभयोरप्यसाध्यञ्चेत् साध्ये कुर्य्याद्यथाश्रुतम् ।। २५८.

जितके काम केले, तितक्याचे वेतन मिळावे. दोन्ही बाजूने करार पाळला नाही, तर ऐकून योग्य तो निर्णय घ्यावा.

अराजदैविकन्नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः । प्रस्थानविघ्नकृच्चैव चप्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम् ।। २५८.

राजकीय किंवा दैवी कारणाशिवाय माल हरवला, तर वाहकाने भरपाई द्यावी. प्रवासात उशीर केला, तर दुप्पट वेतन द्यावे.

प्रकान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन् । भृतिमर्द्धपथे सर्व्वां प्रदाप्यस्त्याजकोपि च ।। २५८.

प्रवासाच्या शेवटी सातवा भाग द्यावा. रस्त्यात सोडल्यास चौथा भाग, अर्ध्या वाटेत सोडल्यास अर्धे वेतन द्यावे, अगदी सोडणाऱ्यानेही.

ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं शतं । गृह्णीयाद्‌धूर्त्तकितवादितराद्दशकं शतं ।। २५८.

जुगारात, जिंकणाऱ्याच्या नफ्यातून सभापतीने शंभरात पाच घ्यावे. फसवणूक करणाऱ्यांकडून किंवा इतरांकडून शंभरात दहा घ्यावे.

स सम्यक्‌पालितो दद्याद्रज्ञे भागं यथाकृतं । जितमुद्‌ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी ।। २५८.

जो योग्यरीत्या संरक्षित आहे, त्याने राजाला ठरल्याप्रमाणे हिस्सा द्यावा. जिंकणाऱ्याने जिंकलेले जाहीर करावे आणि प्रामाणिक, संयमी व्यक्तीने सत्य बोलावे.

प्रप्ते नृपतिना भागो प्रसिद्धे धूर्त्तमण्डले । जितं सशभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु ।। २५८.

राजाचा हिस्सा मिळाल्यावर, प्रसिद्ध जुगार मंडळात जिंकणाऱ्याने तो सभापती असलेल्या ठिकाणी द्यावा. अन्यथा द्यायची गरज नाही.

द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश्च त एव हि । राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः ।। २५८.

व्यवहार पाहणारेच साक्षीदार असतात. राजाने खोटे पासे, फसवणूक किंवा खोटी शपथ घेणाऱ्यांना ओळखून देशातून हाकलून द्यावे.

द्यूतमेकमुखं कार्य्यं तस्करज्ञानकारणात् । एष एव विधिर्ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये ।। २५८.

जुगार उघडपणे चालवावे, म्हणजे चोर किंवा फसवणूक होणार नाही. प्राणी जुगार किंवा स्पर्धांनाही हाच नियम लागू आहे.

अग्निरुवाच सत्यासत्यान्यथा स्तोत्रैर्न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणां । क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः पणानर्द्धत्रयोदश ।। २५८.

अग्नी म्हणाले: कोणी अपंग किंवा इंद्रियदोष असलेल्या व्यक्तीचा खरा किंवा खोटा अपमान स्तोत्रांनी केला, तर त्याला बारा-सव्वा पणा दंड भरावा लागेल.

अभिगन्तास्मि भगिनीम्मातरं वा तवेति च । शपन्तं दापयेद्राजा पञ्चविशतिकं दमं ।। २५८.

कोणी 'मी तुझ्या बहिणीकडे किंवा आईकडे जाईन' असे शपथ घेतल्यास, राजाने त्याला पंचवीस नाण्यांचा दंड द्यावा.

अर्द्धोऽधमेषु द्विगुणः परस्त्रीषूत्तमेषु च । दण्डप्रणयनं क्काय्य वर्णजात्युत्तराधरैः ।। २५८.

खालच्या जातींसाठी दंड अर्धा, वरच्या जातींसाठी दुप्पट आणि सर्वात उच्च जातींसाठी दुप्पट दंड आहे. दंड जातीप्रमाणे ठरवावा.

प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः । वर्णानामानुलोम्येन तस्मादेवार्द्धहानितः ।। २५८.

नैसर्गिक नियमांच्या विरुद्ध वागल्यास दंड दुप्पट किंवा तिप्पट घेतला जातो; पण जातीच्या योग्य क्रमाने वागल्यास तो दंड निम्मा कमी केला जातो.

वाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः । शत्यस्ततोऽर्द्धिकः पादनासाकर्णकरादिषु ।। २५८.

कोणाचा हात, मान, डोळा किंवा मांडी नष्ट केल्यास, जशी तोंडी अपमानाची शिक्षा असते तशीच द्यावी; पण हात, पाय, नाक, कान किंवा अशा इतर अवयवांना इजा केल्यास तो दंड निम्मा असतो.

पतनीयकृते क्षएपे दण्डो मध्यमसाहसः । उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसं ।। २५८.

कोणत्याही व्यक्तीला जातीबाहेर टाकण्यासारखे अपराध केल्यास मध्यम दंड द्यावा; लहान अपराधासाठी पहिल्या प्रकारचा दंड घ्यावा.

त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः । मध्यमो ज्ञातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः ।। २५८.

विद्वान ब्राह्मण, राजा किंवा देवतेचा अपमान केल्यास सर्वांत मोठा दंड ठरवलेला आहे; नातेवाईक किंवा समाजासाठी मध्यम दंड, आणि गावकरी किंवा इतर लोकांसाठी सर्वांत कमी दंड आहे.

असाक्षिकहते चिह्नैर्युक्तिभिश्चागमेन च । द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृताद्भयात् ।। २५८.

साक्षीदार नसताना खुणा, तर्क किंवा परंपरेवरून न्याय करावा; पण खोट्या खुणा असतील तर काळजीपूर्वक चौकशी करावी.

भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः । अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः ।। २५८.

राख, चिखल किंवा धूळ यांना स्पर्श केल्यास दहा पणा दंड आहे; अपवित्र वस्तू, टाच किंवा थुंकीला स्पर्श केल्यास दंड दुप्पट आहे.

समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च । हीनेष्वर्द्धं दमो मोहमदादिभिरदण्डनम् ।। २५८.

परस्त्रीसंबंधीही हेच नियम लागू आहेत; उच्च जातीच्या स्त्रीसाठी दंड दुप्पट, नीच जातीच्या स्त्रीसाठी निम्मा; पण जर चुकीमुळे, गर्वामुळे किंवा अशाच कारणांमुळे घडले असेल तर शिक्षा नाही.

विप्रपीडाकरं च्छेद्यमङ्गमब्राह्मणस्य तु । उद्‌गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्द्धिकः ।। २५८.

ब्राह्मणाच्या एखाद्या अवयवाला छेदून इजा केली तर सर्वांत मोठा दंड आहे; फक्त जखम झाली असेल तर त्याचा निम्मा दंड द्यावा.

उद्‌गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ। परस्परन्तु सर्व्वेषां शास्त्रं मध्यमसाहसः ।। २५८.

हात किंवा पायाला जखम केल्यास दहा किंवा वीस पणा दंड आहे; सर्वांनी एकमेकांना इजा केल्यास मध्यम दंड ठरवला आहे.

पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश । पीडाकर्षाशुकावेष्टपादाध्यासे शतन्दमः ।। २५८.

केस, वस्त्र किंवा हात ओढल्यास दहा पणा दंड आहे; ओढणे, वस्त्राने बांधणे किंवा पायावर पाय ठेवून त्रास दिल्यास शंभर पणा दंड आहे.