अग्निपुराणम्

दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्द्धमासिकं । वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां प्रतीक्षणम् ।। २५८.

दहा, एक, पाच, सात दिवस, एक महिना, तीन दिवस, अर्धा महिना—हे बियाणे, ओढायची जनावरे, मौल्यवान दगड, स्त्रिया आणि पुरुष यांच्या प्रतीक्षेचे काल आहेत.

अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शते । अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्चदशायसि ।। २५८.

सोन्यासाठी शंभरात दोन तोळे कमी होतात; चांदीसाठी शंभर; टिन आणि शिसे यासाठी आठ; तांब्यासाठी पंधरा; आणि लोखंडासाठीही तेवढेच.

शते दशपलावृद्धिरौर्णे कार्पासिके तथा । मध्ये पञ्चपला ज्ञेया सूक्ष्मे तु त्रिपला मता ।। २५८.

ऊन किंवा कापसाच्या वस्तूंसाठी शंभरात दहा तोळे वाढ मानतात; मध्यम दर्जासाठी पाच तोळे, आणि बारीक वस्तूंसाठी तीन तोळे वाढ मानली जाते.

कार्म्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः । न क्षयो न च वृद्धिस्तु कौशेये वल्कलेषु च ।। २५८.

चामड्याच्या किंवा केसांनी बांधलेल्या वस्तूंसाठी तीसावा भाग कमी होतो; पण रेशीम किंवा झाडाच्या सालीच्या वस्तूंना ना कमी ना वाढ.

देशं कालञ्च भोगञ्च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम् । द्रव्याणआं कुशला ब्रुयुर्यद्दाप्यमसंशयम् ।। २५८.

जागा, काळ आणि वापर लक्षात घेऊन, हरवलेले किती आणि कसे आहे हे जाणून, तज्ञांनी वस्तूंच्या मोबदल्याबद्दल निःसंशय सांगावे.

बलाद्दासीकृतश्चौरैर्विक्रीतश्चापि मुच्यते । स्वामिप्राणपदो भक्तत्यागात्तन्निष्क्रयादपि ।। २५८.

ज्याला चोरांनी जबरदस्तीने दास केले किंवा विकले असेल, त्याची सुटका करावी; मालकाने भक्ती, उपवास किंवा किंमत देऊन त्याला परत मिळवावे.

प्रव्रज्यावसितो राज्ञा दास आमरणान्तिकः । वर्णानामानुलोभ्यंन दास्यं न प्रतिलोमतः ।। २५८.

जो दास संन्यास घेतो, तो राजाच्या आज्ञेने मृत्यूपर्यंत दासच राहतो; जातीविरुद्ध किंवा उलट्या क्रमाने दास्य लादू नये.

कृतशिल्पोपि निवसेत् कृतकालं गुरोर्गृहे । अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्तत्‌फलप्रदः ।। २५८.

शिक्षण पूर्ण झाले तरी, ठरलेल्या काळासाठी शिष्याने गुरूच्या घरी राहावे; शिष्य गुरूकडून जेवण घेतो आणि त्याला योग्य फळ देतो.

राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणन्न्यस्य तत्र तु । त्रैविद्यं वृत्तिमद्‌ब्रूयात् स्वधर्म्मः पाल्यतामिति ।। २५८.

राजाने शहरात एक जागा ठेऊन, तिथे तीन वेद जाणणारा आणि उपजीविका असलेला ब्राह्मण नेमावा, आणि त्याला आपला धर्म पाळण्यास सांगावे.

निजधर्म्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् । सोपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश्च यः ।। २५८.

जो आपला धर्म न मोडता करार पाळतो, आणि राजाने ठरवलेला धर्मही पाळतो, त्याचे रक्षण काळजीपूर्वक करावे.

गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच्च यः । सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्रद्विप्रवासयेत् ।। २५८.

जो गटाची मालमत्ता चोरतो किंवा करार मोडतो, त्याची सर्व संपत्ती राजाने जप्त करावी आणि त्याला राज्यातून हाकलून द्यावे.

कर्त्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिभिः । यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दम्म ।। २५८.

सभेच्या हितासाठी बोलणाऱ्यांनी सभेचा निर्णय पाळावा. जो त्याच्या विरुद्ध वागेल, त्याला प्रथम दंड भरावा लागेल.

समूहकार्य्यप्रहितो यल्लभेत्तत्तदर्पयेत् । एकादशगुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत् स्वयम् ।। २५८.

सभेच्या कामासाठी नेमलेल्याने जे काही मिळवले, ते त्याने सभेत सादर करावे. जर त्याने स्वतःहून दिले नाही, तर त्याला अकरापट दंड भरावा लागेल.

वेदज्ञाः शुचयोऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः । कर्त्तव्यं वचनं तेषा समूहहितवादिनां ।। २५८.

जे वेदज्ञ, शुद्ध आणि लोभ नसलेले आहेत, त्यांनीच कामाचा विचार करावा. अशा सभेच्या हितासाठी बोलणाऱ्यांचे शब्द पाळावेत.

श्रेणिनैगमपाखण्डिगणानामप्ययं विधिः । भेदञ्चैषां नृपो रक्षएत् पूर्ववृत्तिञ्च पालयेत् ।। २५८.

हा नियम संघ, व्यापारी, पाखंडी आणि इतर गटांनाही लागू आहे. राजाने त्यांच्या वेगळेपणाचे रक्षण करावे आणि जुन्या प्रथा जपाव्यात.

गृहीतवेतनः कर्म्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् । अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः ।। २५८.

ज्याने वेतन घेतले असूनही काम सोडले, त्याने दुप्पट भरावे. वेतन न घेतल्यास, तो जितके मिळवले तितकेच द्यावे लागेल आणि मालकाने साधने जपावीत.

दाप्यस्तु दशमं भागं बाणिज्यपशुसस्यतः । अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षइता ।। २५८.

व्यापार, जनावरे किंवा धान्य यातून मिळालेल्या नफ्यातून दहावा भाग द्यावा. पण वेतन ठरवले नाही तर, राजाने योग्य ते ठरवावे.

देशं कालञ्च योऽतीयात् कर्म्म कुर्य्याच्च योऽन्यथा । तत्र तु स्वामिनश्छन्दोऽधिकं देयं कृतेऽधिके ।। २५८.

जो ठराविक जागा किंवा वेळ सोडून जातो, किंवा काम वेगळ्या प्रकारे करतो, त्याने मालकाला जास्त द्यावे. अधिक काम केल्यास, अधिक द्यावे.

यो यावत् कुरुते कर्म्म तावत्तस्य तु वेतनम् । उभयोरप्यसाध्यञ्चेत् साध्ये कुर्य्याद्यथाश्रुतम् ।। २५८.

जितके काम केले, तितक्याचे वेतन मिळावे. दोन्ही बाजूने करार पाळला नाही, तर ऐकून योग्य तो निर्णय घ्यावा.

अराजदैविकन्नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः । प्रस्थानविघ्नकृच्चैव चप्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम् ।। २५८.

राजकीय किंवा दैवी कारणाशिवाय माल हरवला, तर वाहकाने भरपाई द्यावी. प्रवासात उशीर केला, तर दुप्पट वेतन द्यावे.

प्रकान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन् । भृतिमर्द्धपथे सर्व्वां प्रदाप्यस्त्याजकोपि च ।। २५८.

प्रवासाच्या शेवटी सातवा भाग द्यावा. रस्त्यात सोडल्यास चौथा भाग, अर्ध्या वाटेत सोडल्यास अर्धे वेतन द्यावे, अगदी सोडणाऱ्यानेही.

ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं शतं । गृह्णीयाद्‌धूर्त्तकितवादितराद्दशकं शतं ।। २५८.

जुगारात, जिंकणाऱ्याच्या नफ्यातून सभापतीने शंभरात पाच घ्यावे. फसवणूक करणाऱ्यांकडून किंवा इतरांकडून शंभरात दहा घ्यावे.

स सम्यक्‌पालितो दद्याद्रज्ञे भागं यथाकृतं । जितमुद्‌ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी ।। २५८.

जो योग्यरीत्या संरक्षित आहे, त्याने राजाला ठरल्याप्रमाणे हिस्सा द्यावा. जिंकणाऱ्याने जिंकलेले जाहीर करावे आणि प्रामाणिक, संयमी व्यक्तीने सत्य बोलावे.

प्रप्ते नृपतिना भागो प्रसिद्धे धूर्त्तमण्डले । जितं सशभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु ।। २५८.

राजाचा हिस्सा मिळाल्यावर, प्रसिद्ध जुगार मंडळात जिंकणाऱ्याने तो सभापती असलेल्या ठिकाणी द्यावा. अन्यथा द्यायची गरज नाही.

द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश्च त एव हि । राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः ।। २५८.

व्यवहार पाहणारेच साक्षीदार असतात. राजाने खोटे पासे, फसवणूक किंवा खोटी शपथ घेणाऱ्यांना ओळखून देशातून हाकलून द्यावे.

द्यूतमेकमुखं कार्य्यं तस्करज्ञानकारणात् । एष एव विधिर्ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये ।। २५८.

जुगार उघडपणे चालवावे, म्हणजे चोर किंवा फसवणूक होणार नाही. प्राणी जुगार किंवा स्पर्धांनाही हाच नियम लागू आहे.

अग्निरुवाच सत्यासत्यान्यथा स्तोत्रैर्न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणां । क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः पणानर्द्धत्रयोदश ।। २५८.

अग्नी म्हणाले: कोणी अपंग किंवा इंद्रियदोष असलेल्या व्यक्तीचा खरा किंवा खोटा अपमान स्तोत्रांनी केला, तर त्याला बारा-सव्वा पणा दंड भरावा लागेल.

अभिगन्तास्मि भगिनीम्मातरं वा तवेति च । शपन्तं दापयेद्राजा पञ्चविशतिकं दमं ।। २५८.

कोणी 'मी तुझ्या बहिणीकडे किंवा आईकडे जाईन' असे शपथ घेतल्यास, राजाने त्याला पंचवीस नाण्यांचा दंड द्यावा.

अर्द्धोऽधमेषु द्विगुणः परस्त्रीषूत्तमेषु च । दण्डप्रणयनं क्काय्य वर्णजात्युत्तराधरैः ।। २५८.

खालच्या जातींसाठी दंड अर्धा, वरच्या जातींसाठी दुप्पट आणि सर्वात उच्च जातींसाठी दुप्पट दंड आहे. दंड जातीप्रमाणे ठरवावा.