अग्निपुराणम्

धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् । द्वे शने खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम् ।। २५८.

गाव आणि शेत यांच्यातील अंतर शंभर धनुष्य असावं; खेड्याच्या बाबतीत दोन धनुष्य, आणि शहराच्या बाबतीत चारशे धनुष्य असावं.

स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्द्दोषोऽप्रकाशिते । हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः ।। २५८.

आपली वस्तू दुसऱ्याला विकली नसेल, तर ती परत मिळवू शकतो; खरेदीदाराने ते न सांगितल्यास त्याचा दोष आहे; कमी किमतीत, चुकीच्या वेळी किंवा सीमाशिवाय विकत घेतल्यास, तो चोर ठरतो.

नष्टा पहृतमासाद्य हर्त्तारं ग्राहयेन्नरम् । देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत् ।। २५८.

हरवलेली किंवा चोरलेली वस्तू मिळाल्यास, चोराला अधिकार्‍यांकडे द्यावं; वेळ किंवा जागा ओलांडली असेल, तर स्वतः ती वस्तू घेऊन परत द्यावी.

विक्रेतुर्द्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् । क्रेता मूल्यं समाप्नोति तस्माद्यस्तव विक्रयी ।। २५८.

विक्रीता वस्तू दाखविल्यावर विक्रेत्याची शुद्धी होते; मालकाला आपले माल मिळते, राजाला दंड मिळतो, आणि खरेदी करणाऱ्याला किंमत मिळते. म्हणून जो काही विक्री करतो, त्याला हे नियम लागू पडतात.

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतोऽन्यथा । पञ्चबन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाप्यभाविते ।। २५८.

वस्तू वापरामुळे किंवा निसर्गाने हरवली असेल, तर ती तशीच मानावी लागते; पण जर तसे नसेल तर, राजाने पाचपट दंड लावावा, जरी हरवलेले सिद्ध झाले नाही तरी.

हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तदवाप्नुयात् । अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षण्णवतिं पणान् ।। २५८.

कोणी चोरी गेलेली किंवा हरवलेली वस्तू दुसऱ्याच्या हातात सापडली आणि ती राजाला न सांगता ठेवल्यास, त्याला छप्पन्न रुपये दंड ठोठावला जातो.

शौलिककैः स्थानपालैर्वा नष्टापहृतमाहृतं । अर्व्वाक् संवत्सरात् स्वामी लभते परतो नृपः ।। २५८.

हरवलेली किंवा चोरी गेलेली वस्तू राखणदार किंवा पहारेकऱ्यांनी परत मिळवली, तर मालकाने ती एका वर्षाच्या आत परत घ्यावी; त्यानंतर ती वस्तू राजाकडे जाते.

पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे । महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके ।। २५८.

एका खुराच्या जनावरासाठी चार रुपये, माणसासाठी पाच रुपये, म्हैस, उंट किंवा गाय यासाठी प्रत्येकी दोन रुपये, आणि मेंढी, शेळी यासाठी पाव रुपया द्यावा.

स्वकुटुम्‌बाविरोधेन देयं दारसुतादृते । नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रुतम् ।। २५८.

पत्नी आणि मुलांना वगळता, आपले कुटुंब विरोध करत नसेल तरच संपत्ती द्यावी; वारसदार असतील तर सर्व मालमत्ता किंवा दुसऱ्याला वचन दिलेले देऊ नये.

प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः । देयं प्रतिश्रुतञ्चैव दत्वा नापहरेत् पुनः ।। २५८.

स्वीकार जाहीरपणे करावा, विशेषतः स्थावर मालमत्तेसाठी; वचन दिलेले द्यावेच, आणि एकदा दिल्यावर परत घेऊ नये.

दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्द्धमासिकं । वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां प्रतीक्षणम् ।। २५८.

दहा, एक, पाच, सात दिवस, एक महिना, तीन दिवस, अर्धा महिना—हे बियाणे, ओढायची जनावरे, मौल्यवान दगड, स्त्रिया आणि पुरुष यांच्या प्रतीक्षेचे काल आहेत.

अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शते । अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्चदशायसि ।। २५८.

सोन्यासाठी शंभरात दोन तोळे कमी होतात; चांदीसाठी शंभर; टिन आणि शिसे यासाठी आठ; तांब्यासाठी पंधरा; आणि लोखंडासाठीही तेवढेच.

शते दशपलावृद्धिरौर्णे कार्पासिके तथा । मध्ये पञ्चपला ज्ञेया सूक्ष्मे तु त्रिपला मता ।। २५८.

ऊन किंवा कापसाच्या वस्तूंसाठी शंभरात दहा तोळे वाढ मानतात; मध्यम दर्जासाठी पाच तोळे, आणि बारीक वस्तूंसाठी तीन तोळे वाढ मानली जाते.

कार्म्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः । न क्षयो न च वृद्धिस्तु कौशेये वल्कलेषु च ।। २५८.

चामड्याच्या किंवा केसांनी बांधलेल्या वस्तूंसाठी तीसावा भाग कमी होतो; पण रेशीम किंवा झाडाच्या सालीच्या वस्तूंना ना कमी ना वाढ.

देशं कालञ्च भोगञ्च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम् । द्रव्याणआं कुशला ब्रुयुर्यद्दाप्यमसंशयम् ।। २५८.

जागा, काळ आणि वापर लक्षात घेऊन, हरवलेले किती आणि कसे आहे हे जाणून, तज्ञांनी वस्तूंच्या मोबदल्याबद्दल निःसंशय सांगावे.

बलाद्दासीकृतश्चौरैर्विक्रीतश्चापि मुच्यते । स्वामिप्राणपदो भक्तत्यागात्तन्निष्क्रयादपि ।। २५८.

ज्याला चोरांनी जबरदस्तीने दास केले किंवा विकले असेल, त्याची सुटका करावी; मालकाने भक्ती, उपवास किंवा किंमत देऊन त्याला परत मिळवावे.

प्रव्रज्यावसितो राज्ञा दास आमरणान्तिकः । वर्णानामानुलोभ्यंन दास्यं न प्रतिलोमतः ।। २५८.

जो दास संन्यास घेतो, तो राजाच्या आज्ञेने मृत्यूपर्यंत दासच राहतो; जातीविरुद्ध किंवा उलट्या क्रमाने दास्य लादू नये.

कृतशिल्पोपि निवसेत् कृतकालं गुरोर्गृहे । अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्तत्‌फलप्रदः ।। २५८.

शिक्षण पूर्ण झाले तरी, ठरलेल्या काळासाठी शिष्याने गुरूच्या घरी राहावे; शिष्य गुरूकडून जेवण घेतो आणि त्याला योग्य फळ देतो.

राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणन्न्यस्य तत्र तु । त्रैविद्यं वृत्तिमद्‌ब्रूयात् स्वधर्म्मः पाल्यतामिति ।। २५८.

राजाने शहरात एक जागा ठेऊन, तिथे तीन वेद जाणणारा आणि उपजीविका असलेला ब्राह्मण नेमावा, आणि त्याला आपला धर्म पाळण्यास सांगावे.

निजधर्म्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् । सोपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश्च यः ।। २५८.

जो आपला धर्म न मोडता करार पाळतो, आणि राजाने ठरवलेला धर्मही पाळतो, त्याचे रक्षण काळजीपूर्वक करावे.

गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच्च यः । सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्रद्विप्रवासयेत् ।। २५८.

जो गटाची मालमत्ता चोरतो किंवा करार मोडतो, त्याची सर्व संपत्ती राजाने जप्त करावी आणि त्याला राज्यातून हाकलून द्यावे.

कर्त्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिभिः । यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दम्म ।। २५८.

सभेच्या हितासाठी बोलणाऱ्यांनी सभेचा निर्णय पाळावा. जो त्याच्या विरुद्ध वागेल, त्याला प्रथम दंड भरावा लागेल.

समूहकार्य्यप्रहितो यल्लभेत्तत्तदर्पयेत् । एकादशगुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत् स्वयम् ।। २५८.

सभेच्या कामासाठी नेमलेल्याने जे काही मिळवले, ते त्याने सभेत सादर करावे. जर त्याने स्वतःहून दिले नाही, तर त्याला अकरापट दंड भरावा लागेल.

वेदज्ञाः शुचयोऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः । कर्त्तव्यं वचनं तेषा समूहहितवादिनां ।। २५८.

जे वेदज्ञ, शुद्ध आणि लोभ नसलेले आहेत, त्यांनीच कामाचा विचार करावा. अशा सभेच्या हितासाठी बोलणाऱ्यांचे शब्द पाळावेत.

श्रेणिनैगमपाखण्डिगणानामप्ययं विधिः । भेदञ्चैषां नृपो रक्षएत् पूर्ववृत्तिञ्च पालयेत् ।। २५८.

हा नियम संघ, व्यापारी, पाखंडी आणि इतर गटांनाही लागू आहे. राजाने त्यांच्या वेगळेपणाचे रक्षण करावे आणि जुन्या प्रथा जपाव्यात.

गृहीतवेतनः कर्म्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् । अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः ।। २५८.

ज्याने वेतन घेतले असूनही काम सोडले, त्याने दुप्पट भरावे. वेतन न घेतल्यास, तो जितके मिळवले तितकेच द्यावे लागेल आणि मालकाने साधने जपावीत.

दाप्यस्तु दशमं भागं बाणिज्यपशुसस्यतः । अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षइता ।। २५८.

व्यापार, जनावरे किंवा धान्य यातून मिळालेल्या नफ्यातून दहावा भाग द्यावा. पण वेतन ठरवले नाही तर, राजाने योग्य ते ठरवावे.

देशं कालञ्च योऽतीयात् कर्म्म कुर्य्याच्च योऽन्यथा । तत्र तु स्वामिनश्छन्दोऽधिकं देयं कृतेऽधिके ।। २५८.

जो ठराविक जागा किंवा वेळ सोडून जातो, किंवा काम वेगळ्या प्रकारे करतो, त्याने मालकाला जास्त द्यावे. अधिक काम केल्यास, अधिक द्यावे.

यो यावत् कुरुते कर्म्म तावत्तस्य तु वेतनम् । उभयोरप्यसाध्यञ्चेत् साध्ये कुर्य्याद्यथाश्रुतम् ।। २५८.

जितके काम केले, तितक्याचे वेतन मिळावे. दोन्ही बाजूने करार पाळला नाही, तर ऐकून योग्य तो निर्णय घ्यावा.