अग्निपुराणम्

सोवाप्तकामो विमलः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात्। धर्म्माधर्म्मव्यवस्थानमेवं वै कुरुते हरीः

तो इच्छित फल मिळवून, पवित्र होऊन, कुटुंबासह स्वर्ग मिळवतो; हरि अशा प्रकारे धर्म आणि अधर्म यांची सीमा ठरवतो.

अग्निरुवाच जगत्सर्गादिकां क्रीडां विष्णोर्वक्ष्येधुना श्रृणु। स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः

अग्नी म्हणाले: आता मी विष्णूच्या सृष्टीच्या आणि इतर लीला सांगतो, ऐका. स्वर्ग वगैरे निर्माण करणारा तोच सृष्टीचा, स्थितीचा आणि गुण-अगुणांचा मूळ आहे.

ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रेऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकम्। प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः

सर्वप्रथम ब्रह्मा आणि अव्यक्त एवढेच होते; आकाश, रात्र, दिवस काहीच नव्हते. विष्णूने प्रकृती आणि पुरुषामध्ये प्रवेश केला आणि त्यांना हलवले.

सर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततोऽभवत्। वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः

सृष्टीच्या सुरुवातीला महत्तत्त्व उत्पन्न झाले आणि त्यापासून अहंकार निर्माण झाला. या अहंकारातून सात्त्विक, राजस आणि तामस असे तीन प्रकार तयार झाले.

अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः । स्पर्शमात्रोऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रोऽनलस्ततः

अहंकारापासून शब्दाचा सूक्ष्म तत्त्व निर्माण झाले आणि त्यापासून आकाश निर्माण झाले. स्पर्शाच्या सूक्ष्म तत्त्वापासून वायू, तर रूपाच्या सूक्ष्म तत्त्वापासून अग्नी निर्माण झाला.

रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता । अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानी न्द्रियाणि च

रसाच्या सूक्ष्म तत्त्वापासून पाणी निर्माण झाले आणि गंधाच्या सूक्ष्म तत्त्वापासून पृथ्वी ओळखली जाते. अहंकाराच्या तामस गुणापासून इंद्रिये, तर राजस गुणापासून ज्ञानेद्रिये निर्माण झाली.

वैकारिका दशदेवा मन एकादशेन्द्रियम्। ततः स्वयम्भूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

सात्त्विक गुणापासून दहा देवता आणि मन, अशी एकूण अकरा इंद्रिये निर्माण झाली. त्यानंतर स्वयंभू भगवान विविध जीवांची सृष्टी करायची इच्छा धरली.

अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः

सर्वप्रथम त्यांनी पाणी निर्माण केले आणि त्यात आपली शक्ती सोडली. हे पाणी 'नारा' म्हणून ओळखले जाते आणि हे पाणी नराची संतती आहे असे म्हटले जाते.

अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः । हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम्

हे पाणी त्याचे पहिले निवासस्थान असल्यामुळे त्याला 'नारायण' असे नाव मिळाले. त्यानंतर सोन्यासारखा तेजस्वी अंड पाण्यावर तरंगत प्रकट झाले.

तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम्। हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम्

त्या अंडामध्ये स्वयंभू ब्रह्मा जन्माला आला, असे आपण ऐकले आहे. भगवंत हिरण्यगर्भ त्या अंडात एक वर्ष राहिला.

तदण्डमकरोद् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च। तयोः शकलयोर्म्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः

मग त्या अंडाला दोन भागांत विभागून, त्यापासून स्वर्ग आणि पृथ्वी निर्माण केली. त्या दोन भागांच्या मध्ये प्रभूने आकाश निर्माण केले.

अप्सुं पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश्च दशधा दधे। तत्र कालंमनोवाचं कामं क्रोधमयो रतिम्

पृथ्वी पाण्यावर तरंगणारी ठेवली आणि दहा दिशा निर्माण केल्या. तिथेच काळ, मन, वाणी, इच्छा, क्रोध आणि रती ठेवली.

ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्त्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः। विद्युतोशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च

पुन्हा सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा धरून, प्रजापतीने त्याच रूपात सृष्टी केली. त्याने वीज, मेघगर्जना, मेघ, इंद्रधनुष्य आणि इंद्राचा धनुष्यही निर्माण केले.

वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः। ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञासिद्धये

सर्वप्रथम त्याने पक्षी निर्माण केले आणि मग आपल्या तोंडातून पर्जन्य निर्माण केला. यज्ञसिद्धीसाठी ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद निर्माण केले.

साध्यास्तैरयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात् । सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज्ज क्रोधसम्भवम्

या सर्वांनी साध्यांनी देवांची पूजा केली, आणि उंच-नीच भूतांचीही निर्मिती केली. त्याने क्रोधातून सनत्कुमार आणि रुद्र निर्माण केला.

मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्। वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः

त्याने मरीचि, अत्रि, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु आणि वसिष्ठ या सात मनातून उत्पन्न झालेल्या ऋषींची निर्मिती केली, जे ब्रह्माचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात.

सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्रश्च सत्तम। द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्द्धेन पुरुषोऽभवत्

हे सात ऋषी आणि श्रेष्ठ रुद्र यांनी संतती निर्माण केली. ब्रह्माने स्वतःचे शरीर दोन भागांत विभागले आणि त्यातील अर्धा भाग पुरुष झाला.

अग्निरुवाच कश्यपस्य वेदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने ।१९.००१ चाक्षुषे तुषिता देवास्तेऽदित्यां कश्यपात्पुनः ॥१९.००१ आसन् विष्णुश्च शक्रश्च त्वष्टा धाता तथार्यमा ।१९.००२ पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः ॥१९.००२ अंशुश्च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे ।१९.००३ अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश ॥१९.००३ बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतः सुताः ।१९.००४ प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुधाः ॥१९.००४ उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे ।१९.००५ हिरण्यकशिपुर्दित्यां हिरण्याक्षश्च कश्यपात् ॥१९.००५ सिंहिका चाभवत्कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः ।१९.००६ राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः ॥१९.००६ हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः प्रथितौजसः ।१९.००७ अनुह्रादश्च ह्रादश्च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः ॥१९.००७ संह्रादश्च चतुर्थोभूथ्रादपुत्रो ह्रदस्तथा ।१९.००८ ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान्शिबिर्वास्कल एव च ॥१९.००८ विरोवनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् ।१९.००९ बलेः पुत्रशतं त्वासीद्वाणश्रेष्ठंमहामुने ॥१९.००९ पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः ।१९.०१० पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवं प्राप्तश्च ईश्वरात् ॥१९.०१० हिरण्याक्षसुताः पञ्च शम्बरः शकुनिस्त्विति ।१९.०११ द्विमूर्धा शङ्कुरार्यश्चशतमासन् दनोः सुताः ॥१९.०११ स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता ।१९.०१२ उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥१९.०१२ पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे ।१९.०१३ कश्यपस्य तु भार्ये द्वे तयोः पुत्राश्च कोटयः ॥१९.०१३ प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले ।१९.०१४ ताम्रायाः षट्सुताः स्युश्च काकी श्वेनी च भास्यपि ॥१९.०१४ गृध्रिका शुचि सुग्रीवाताभ्यः काकादयोऽभवन् ।१९.०१५ अश्वाश्चोष्ट्राश्च ताम्राया अरुणो गरुडस्तथा ॥१९.०१५ विनतायाः सहस्रन्तु सर्पाश्च सुरसाभवाः ।१९.०१६ काद्रवेयाः सहस्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः ॥१९.०१६ दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्थाः(१) पक्षिणो जले ।१९.०१७ सुरभ्यां गोमहिष्यादि इरोत्पन्नास्तृणादयः ॥१९.०१७ स्वसायां यक्षरक्षांसि मुनेरश्वरसोभवन् ।१९.०१८ अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरं(२) ॥१९.०१८ एषां पुत्रादयोऽसङ्ख्या देवैर्वै दानवा जिताः(३) ।१९.०१९ दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपं ॥१९.०१९ पुत्रमिन्द्रप्रहर्तारमिच्छती प्राप कश्यपात् ।१९.०२० पादप्रक्षालनात्सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह ॥१९.०२० छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतोऽभवन् ।१९.०२१ शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः ॥१९.०२१ एतत्सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपं ।१९.०२२ ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः ॥१९.०२२ द्विजौषधीनां चन्द्रश्च अपान्तु वरुणो नृपः ।१९.०२३ राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णोरीश्वरः ॥१९.०२३ वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः ।१९.०२४ प्रजापतीनां दक्षोऽथ प्रह्लादो दानवाधिपः ॥१९.०२४ पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरःप्रभुः ।१९.०२५ हिमवांश्चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः ॥१९.०२५ गान्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः ।१९.०२६ सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ ॥१९.०२६ ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि ।१९.०२७ मृगणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः ॥१९.०२७ उच्चैःश्रवास्तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः ।१९.०२८ दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले ।१९.०२८ हिरण्यरोमकः सौम्ये प्रतिसर्गोयमीरितः ॥१९.०२८ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमोऽध्यायः अग्निरुवाच कश्यपस्य वदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने। चाक्षुषे तुषिता देवास्तेऽदेत्यां कश्यपात्पुनः

आसन् विष्णुश्च शक्रश्च त्वष्टा धाता तथार्य्थमा । पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः

त्यांच्यात विष्णू, शक्र, त्वष्टा, धाता, अर्यमान, पूषा, विवस्वान, सविता, मित्र, वरुण आणि भग हे होते.

अंशुश्च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे। अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश

अंशु हाही वैवस्वत मन्वंतरातील बारा आदित्यांमध्ये होता. अरिष्टनेमिच्या पत्नींपैकी सोळा संतती येथे होत्या.

बहुपुत्रस्थ विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः सुताः । प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुदाः

बहुपुत्र नावाच्या विद्वानाचे विद्युत नावाच्या चार कन्या होत्या. प्रत्यंगिरसाच्या पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ असा कृष्णाश्व, ज्याच्याकडे दिव्य शस्त्रे होती.

उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे। हिरण्यकशिपुर्द्दित्यां हिरण्याक्षश्च कश्यपात्

जसा सूर्य उगवतो आणि मावळतो, तसंच प्रत्येक युगात हिरण्यकशिपू दितीपासून आणि हिरण्याक्ष कश्यपापासून जन्माला आले.

सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः। राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः

सिंहिका ही विप्रचित्तीची पत्नी झाली; तिच्या पोटी राहू आणि इतर सैंहिकेय जन्मले, असं ऐकायला मिळतं.

हिरण्यकशिपोः पुत्रास्चत्वारः प्रथितौजसः। अनुह्रादश्च ह्लादश्च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः

हिरण्यकशिपूचे चार पुत्र होते, जे पराक्रमी म्हणून प्रसिद्ध होते—अनुह्राद, ह्लाद, विष्णूभक्त प्रह्लाद—

संह्रादश्च चतुर्थोभूत् ह्रादपुत्रो ह्रदस्तथा। ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान् शिबिर्वास्कल एव च

आणि चौथा पुत्र संह्राद होता. ह्लादाचा पुत्र ह्रद, आणि ह्रदाचे पुत्र आयुष्मान, शिबी आणि आस्कल हे होते.

विरोजनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात्। बलेः पुत्रशतं त्वासीद्‌बाणश्रेष्ठं महामुने

प्रह्लादाचा पुत्र विरोचन, विरोचनाचा पुत्र बळी. बळीचे शंभर पुत्र होते, त्यात बाण श्रेष्ठ मानला जातो, हे महर्षे.

पुरा कल्पे हि वाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः । पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवं प्राप्तश्च ईश्वरात्

पूर्वीच्या काळात बाणाने उमापतीला प्रसन्न करून वर मागितला—'मी तुझ्या जवळ राहीन'—आणि तो वर त्याला मिळाला.

हिरण्याक्षसुताः पञ्च सम्बरः शकुनिस्त्विति । द्विमूर्द्धा शह्कुरार्यस्च शतमासन् दनोः सुताः

हिरण्याक्षाचे पाच पुत्र होते—त्यात संबरा, शकुनी, द्विमूर्धा, शंकुर आणि आर्य हे होते. आणि दनूचे शंभर पुत्र होते.

स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता। उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

स्वर्भानूची कन्या प्रभा, पुलोमनाची कन्या शची म्हणून ओळखली जाते; उपदानवी, हयशिरा, शर्मिष्ठा आणि वार्षपर्वणी ह्याही आहेत.