अग्निपुराणम्

स्वामिने योऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रकल्पयेत् । उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः ।। २५८.

जो कोणी शेतमालकाला न सांगता शेतात बंधारा बांधतो, त्याचा उपयोग मालकाला मिळावा; मालक नसल्यास तो राजाला मिळावा.

फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत् । स प्रदाप्योऽकृष्टफलं क्षेत्रमन्येन कारयेत् ।। २५८.

ज्याने नांगरलेलं शेत स्वतः न पिकवलं किंवा दुसऱ्याला पिकवू दिलं नाही, त्याने न पिकवलेल्या शेताचं उत्पन्न भरपाई द्यावी आणि दुसऱ्याने ते शेत पिकवावं.

मासानष्टौ तु महिषो सस्यघातम्थ कारिणी । दण्डनाया तदर्द्धन्तु गौस्तदर्द्धनजाविकं ।। २५८.

म्हैस जर पिकाची हानी केली, तर आठ महिने दंड द्यावा; गाय असेल, तर त्याचा निम्मा; मेंढी किंवा शेळी असेल, तर गायीच्या दंडाचा निम्मा द्यावा.

भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद् द्विगुणो दमः । सममेषां विवितेपि खरेष्ट्रं महिषीसमम् ।। २५८.

ज्या जनावरांनी पिक खाल्लं आणि तिथेच बसली, त्यांना ठरलेल्या दंडाचा दुप्पट दंड द्यावा; वेगळ्या जागेत असणाऱ्या म्हशीला गायीइतकाच दंड द्यावा.

यावत् सस्यं विनष्टन्तु तावत् क्षेत्री फलं लभेत् । पालस्ताड्योऽथ गोस्वामी पूर्वोक्तं दण्डमर्हति ।। २५८.

जितकं पीक नष्ट झालं, तितकं उत्पन्न शेतमालकाला मिळावं; गुरं राखणाऱ्याला शिक्षा द्यावी आणि गायीच्या मालकाला आधी सांगितलेला दंड द्यावा.

पथि ग्रामविवीतन्ते क्षेत्रे दोषो न विद्यते । अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति ।। २५८.

गावाच्या कडेला किंवा रस्त्यावर शेतात गेल्यास दोष नाही; पण मुद्दाम केल्यास, चोरासारखा दंड द्यावा.

महोक्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुका च गौः । पालो येषान्तु ते मोच्या दैवराजपरिप्लुताः ।। २५८.

मोठ्या बैलाने सोडलेली जनावरे, वासरू होणारी गाय किंवा नव्याने आलेली गाय — यांची राखण करणाऱ्यांना दोष नाही, कारण ते दैव किंवा राजाच्या आज्ञेने झालेले असतात.

यथार्पितान् पशून् गोपः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा । प्रमादमृतनष्टांश्च प्रदाप्यः कृतवेतनः ।। २५८.

गोपाळाने जशी जनावरे सांभाळायला घेतली, तशीच संध्याकाळी परत द्यावी; बेफिकिरीमुळे किंवा मृत्यूमुळे हरवलेली जनावरे, पगार घेतल्यावर त्याने भरपाई द्यावी.

पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते । अर्द्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च ।। २५८.

गुरं राखणाऱ्याच्या चुकीमुळे नुकसान झाल्यास, त्याला तेरा आणि अर्धा पणा दंड द्यावा आणि मालकाला त्याचं मालमत्ता परत द्यावी.

ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा । द्विजस्तृणैधः पुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत् ।। २५८.

गावाच्या संमतीने किंवा राजाच्या आज्ञेने गुरं चरण्यास गेल्यास, ब्राह्मण सर्वत्र गवत, लाकूड आणि फुलं स्वतःच्या मालकीसारखी घेऊ शकतो.

धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् । द्वे शने खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम् ।। २५८.

गाव आणि शेत यांच्यातील अंतर शंभर धनुष्य असावं; खेड्याच्या बाबतीत दोन धनुष्य, आणि शहराच्या बाबतीत चारशे धनुष्य असावं.

स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्द्दोषोऽप्रकाशिते । हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः ।। २५८.

आपली वस्तू दुसऱ्याला विकली नसेल, तर ती परत मिळवू शकतो; खरेदीदाराने ते न सांगितल्यास त्याचा दोष आहे; कमी किमतीत, चुकीच्या वेळी किंवा सीमाशिवाय विकत घेतल्यास, तो चोर ठरतो.

नष्टा पहृतमासाद्य हर्त्तारं ग्राहयेन्नरम् । देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत् ।। २५८.

हरवलेली किंवा चोरलेली वस्तू मिळाल्यास, चोराला अधिकार्‍यांकडे द्यावं; वेळ किंवा जागा ओलांडली असेल, तर स्वतः ती वस्तू घेऊन परत द्यावी.

विक्रेतुर्द्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् । क्रेता मूल्यं समाप्नोति तस्माद्यस्तव विक्रयी ।। २५८.

विक्रीता वस्तू दाखविल्यावर विक्रेत्याची शुद्धी होते; मालकाला आपले माल मिळते, राजाला दंड मिळतो, आणि खरेदी करणाऱ्याला किंमत मिळते. म्हणून जो काही विक्री करतो, त्याला हे नियम लागू पडतात.

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतोऽन्यथा । पञ्चबन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाप्यभाविते ।। २५८.

वस्तू वापरामुळे किंवा निसर्गाने हरवली असेल, तर ती तशीच मानावी लागते; पण जर तसे नसेल तर, राजाने पाचपट दंड लावावा, जरी हरवलेले सिद्ध झाले नाही तरी.

हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तदवाप्नुयात् । अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षण्णवतिं पणान् ।। २५८.

कोणी चोरी गेलेली किंवा हरवलेली वस्तू दुसऱ्याच्या हातात सापडली आणि ती राजाला न सांगता ठेवल्यास, त्याला छप्पन्न रुपये दंड ठोठावला जातो.

शौलिककैः स्थानपालैर्वा नष्टापहृतमाहृतं । अर्व्वाक् संवत्सरात् स्वामी लभते परतो नृपः ।। २५८.

हरवलेली किंवा चोरी गेलेली वस्तू राखणदार किंवा पहारेकऱ्यांनी परत मिळवली, तर मालकाने ती एका वर्षाच्या आत परत घ्यावी; त्यानंतर ती वस्तू राजाकडे जाते.

पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे । महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके ।। २५८.

एका खुराच्या जनावरासाठी चार रुपये, माणसासाठी पाच रुपये, म्हैस, उंट किंवा गाय यासाठी प्रत्येकी दोन रुपये, आणि मेंढी, शेळी यासाठी पाव रुपया द्यावा.

स्वकुटुम्‌बाविरोधेन देयं दारसुतादृते । नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रुतम् ।। २५८.

पत्नी आणि मुलांना वगळता, आपले कुटुंब विरोध करत नसेल तरच संपत्ती द्यावी; वारसदार असतील तर सर्व मालमत्ता किंवा दुसऱ्याला वचन दिलेले देऊ नये.

प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः । देयं प्रतिश्रुतञ्चैव दत्वा नापहरेत् पुनः ।। २५८.

स्वीकार जाहीरपणे करावा, विशेषतः स्थावर मालमत्तेसाठी; वचन दिलेले द्यावेच, आणि एकदा दिल्यावर परत घेऊ नये.

दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्द्धमासिकं । वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां प्रतीक्षणम् ।। २५८.

दहा, एक, पाच, सात दिवस, एक महिना, तीन दिवस, अर्धा महिना—हे बियाणे, ओढायची जनावरे, मौल्यवान दगड, स्त्रिया आणि पुरुष यांच्या प्रतीक्षेचे काल आहेत.

अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शते । अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्चदशायसि ।। २५८.

सोन्यासाठी शंभरात दोन तोळे कमी होतात; चांदीसाठी शंभर; टिन आणि शिसे यासाठी आठ; तांब्यासाठी पंधरा; आणि लोखंडासाठीही तेवढेच.

शते दशपलावृद्धिरौर्णे कार्पासिके तथा । मध्ये पञ्चपला ज्ञेया सूक्ष्मे तु त्रिपला मता ।। २५८.

ऊन किंवा कापसाच्या वस्तूंसाठी शंभरात दहा तोळे वाढ मानतात; मध्यम दर्जासाठी पाच तोळे, आणि बारीक वस्तूंसाठी तीन तोळे वाढ मानली जाते.

कार्म्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः । न क्षयो न च वृद्धिस्तु कौशेये वल्कलेषु च ।। २५८.

चामड्याच्या किंवा केसांनी बांधलेल्या वस्तूंसाठी तीसावा भाग कमी होतो; पण रेशीम किंवा झाडाच्या सालीच्या वस्तूंना ना कमी ना वाढ.

देशं कालञ्च भोगञ्च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम् । द्रव्याणआं कुशला ब्रुयुर्यद्दाप्यमसंशयम् ।। २५८.

जागा, काळ आणि वापर लक्षात घेऊन, हरवलेले किती आणि कसे आहे हे जाणून, तज्ञांनी वस्तूंच्या मोबदल्याबद्दल निःसंशय सांगावे.

बलाद्दासीकृतश्चौरैर्विक्रीतश्चापि मुच्यते । स्वामिप्राणपदो भक्तत्यागात्तन्निष्क्रयादपि ।। २५८.

ज्याला चोरांनी जबरदस्तीने दास केले किंवा विकले असेल, त्याची सुटका करावी; मालकाने भक्ती, उपवास किंवा किंमत देऊन त्याला परत मिळवावे.

प्रव्रज्यावसितो राज्ञा दास आमरणान्तिकः । वर्णानामानुलोभ्यंन दास्यं न प्रतिलोमतः ।। २५८.

जो दास संन्यास घेतो, तो राजाच्या आज्ञेने मृत्यूपर्यंत दासच राहतो; जातीविरुद्ध किंवा उलट्या क्रमाने दास्य लादू नये.

कृतशिल्पोपि निवसेत् कृतकालं गुरोर्गृहे । अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्तत्‌फलप्रदः ।। २५८.

शिक्षण पूर्ण झाले तरी, ठरलेल्या काळासाठी शिष्याने गुरूच्या घरी राहावे; शिष्य गुरूकडून जेवण घेतो आणि त्याला योग्य फळ देतो.

राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणन्न्यस्य तत्र तु । त्रैविद्यं वृत्तिमद्‌ब्रूयात् स्वधर्म्मः पाल्यतामिति ।। २५८.

राजाने शहरात एक जागा ठेऊन, तिथे तीन वेद जाणणारा आणि उपजीविका असलेला ब्राह्मण नेमावा, आणि त्याला आपला धर्म पाळण्यास सांगावे.