अग्निपुराणम्

संश्राव्य पाययेत्तस्माज्जलात्तु प्रसृतित्रयम् । आचतुर्द्दशमादह्नो यस्य नो राजदैविकम् ।। २५५.

हे सर्वांना सांगून, त्या पाण्यातून तीन वेळा ओंजळभर प्यावं; चौदाव्या दिवशीपर्यंत राजकीय किंवा दैवी काहीही वाईट घडलं नाही —

व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्यादसंशयम् । सत्यवाहनशस्त्राणि गोबीजकनकानि च ।। २५५.

कोणतंही भयंकर संकट आलं नाही, तर तो नक्कीच शुद्ध आहे; सत्याची शस्त्रं, गायी, बियाणं आणि सोने —

देवतागुरुपादाश्च इष्टापूर्त्तकृतानि च । इत्येते सुकराः प्रोक्ताः शपथाः स्वल्पसंशये ।। २५५.

देवतांचे आणि गुरुंचे पाय, यज्ञ आणि दानाची कृत्यं — या शपथा थोड्या शंकेसाठी सोप्या सांगितल्या आहेत.

अग्निरुवाच सीग्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरा गणाः गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वनगोचराः ।। २५७.

अग्नी म्हणाला: शेताच्या वादात गावचे वयोवृद्ध, गवळी, सीमा आखणारे, आणि जंगल व शेतात जाणारे सर्व लोक —

नयेयुरेते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः । सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैरुपलक्षिताम् ।। २५७.

हे लोक माती, कोळसा, तांदळाच्या साली, झाडं, ओढ्याचे बांध, मुंग्यांचे वारुळे, खड्डे, दगडांचे ढिगारे आणि अशा चिन्हांनी सीमा ठरवतात.

रक्तस्रग्वसनाः सीमान्नयेयुः क्षितिधारिणः ।। २५८.

लाल फुलांच्या माळा व लाल वस्त्र घातलेले लोक सीमारेषा दाखवायला पुढे जावेत, हे पृथ्वीचे राजांनो.

अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् । अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवर्त्तकः ।। २५८.

खोटं बोलल्यास दोषी व्यक्तींना राजा वेगळं दंड द्यावा, मध्यम दंड ठोठावावा. सीमारेषा ओळखणारे नसतील, तर राजा स्वतःच सीमा ठरवतो.

आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु । एष एव विधिर्ज्ञेयो वर्षाग्वुप्रवहेषु च ।। २५८.

बाग, देवळं, गाव, पाणवठे, उद्यानं आणि घरं, तसेच पावसाचं पाणी वाहण्याची जागा — या सर्वांसाठीही हाच नियम लागू आहे.

मर्य्यादायाः प्रभेदेषु क्षेत्रस्य हरणे तथा । मर्य्यादायाश्च दण्ड्याः स्युरधमोत्तममध्यमाः ।। २५८.

सीमेची फूट किंवा शेतजमिन चोरली गेल्यास, सीमा मोडणाऱ्यांना कमी, जास्त किंवा मध्यम दंड द्यावा.

न निषेध्योऽल्पबाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः । परभूमिं हरन् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः ।। २५८.

जो पूल किंवा बंधारा फारसा त्रास देत नाही आणि लोकांच्या भल्याचा आहे, तो बंद करू नये; पण दुसऱ्याच्या जमिनीवर असलेला विहीर, जरी लहान क्षेत्रात असला तरी त्यात भरपूर पाणी असेल, तर तो चालत नाही.

स्वामिने योऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रकल्पयेत् । उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः ।। २५८.

जो कोणी शेतमालकाला न सांगता शेतात बंधारा बांधतो, त्याचा उपयोग मालकाला मिळावा; मालक नसल्यास तो राजाला मिळावा.

फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत् । स प्रदाप्योऽकृष्टफलं क्षेत्रमन्येन कारयेत् ।। २५८.

ज्याने नांगरलेलं शेत स्वतः न पिकवलं किंवा दुसऱ्याला पिकवू दिलं नाही, त्याने न पिकवलेल्या शेताचं उत्पन्न भरपाई द्यावी आणि दुसऱ्याने ते शेत पिकवावं.

मासानष्टौ तु महिषो सस्यघातम्थ कारिणी । दण्डनाया तदर्द्धन्तु गौस्तदर्द्धनजाविकं ।। २५८.

म्हैस जर पिकाची हानी केली, तर आठ महिने दंड द्यावा; गाय असेल, तर त्याचा निम्मा; मेंढी किंवा शेळी असेल, तर गायीच्या दंडाचा निम्मा द्यावा.

भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद् द्विगुणो दमः । सममेषां विवितेपि खरेष्ट्रं महिषीसमम् ।। २५८.

ज्या जनावरांनी पिक खाल्लं आणि तिथेच बसली, त्यांना ठरलेल्या दंडाचा दुप्पट दंड द्यावा; वेगळ्या जागेत असणाऱ्या म्हशीला गायीइतकाच दंड द्यावा.

यावत् सस्यं विनष्टन्तु तावत् क्षेत्री फलं लभेत् । पालस्ताड्योऽथ गोस्वामी पूर्वोक्तं दण्डमर्हति ।। २५८.

जितकं पीक नष्ट झालं, तितकं उत्पन्न शेतमालकाला मिळावं; गुरं राखणाऱ्याला शिक्षा द्यावी आणि गायीच्या मालकाला आधी सांगितलेला दंड द्यावा.

पथि ग्रामविवीतन्ते क्षेत्रे दोषो न विद्यते । अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति ।। २५८.

गावाच्या कडेला किंवा रस्त्यावर शेतात गेल्यास दोष नाही; पण मुद्दाम केल्यास, चोरासारखा दंड द्यावा.

महोक्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुका च गौः । पालो येषान्तु ते मोच्या दैवराजपरिप्लुताः ।। २५८.

मोठ्या बैलाने सोडलेली जनावरे, वासरू होणारी गाय किंवा नव्याने आलेली गाय — यांची राखण करणाऱ्यांना दोष नाही, कारण ते दैव किंवा राजाच्या आज्ञेने झालेले असतात.

यथार्पितान् पशून् गोपः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा । प्रमादमृतनष्टांश्च प्रदाप्यः कृतवेतनः ।। २५८.

गोपाळाने जशी जनावरे सांभाळायला घेतली, तशीच संध्याकाळी परत द्यावी; बेफिकिरीमुळे किंवा मृत्यूमुळे हरवलेली जनावरे, पगार घेतल्यावर त्याने भरपाई द्यावी.

पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते । अर्द्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च ।। २५८.

गुरं राखणाऱ्याच्या चुकीमुळे नुकसान झाल्यास, त्याला तेरा आणि अर्धा पणा दंड द्यावा आणि मालकाला त्याचं मालमत्ता परत द्यावी.

ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा । द्विजस्तृणैधः पुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत् ।। २५८.

गावाच्या संमतीने किंवा राजाच्या आज्ञेने गुरं चरण्यास गेल्यास, ब्राह्मण सर्वत्र गवत, लाकूड आणि फुलं स्वतःच्या मालकीसारखी घेऊ शकतो.

धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् । द्वे शने खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम् ।। २५८.

गाव आणि शेत यांच्यातील अंतर शंभर धनुष्य असावं; खेड्याच्या बाबतीत दोन धनुष्य, आणि शहराच्या बाबतीत चारशे धनुष्य असावं.

स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्द्दोषोऽप्रकाशिते । हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः ।। २५८.

आपली वस्तू दुसऱ्याला विकली नसेल, तर ती परत मिळवू शकतो; खरेदीदाराने ते न सांगितल्यास त्याचा दोष आहे; कमी किमतीत, चुकीच्या वेळी किंवा सीमाशिवाय विकत घेतल्यास, तो चोर ठरतो.

नष्टा पहृतमासाद्य हर्त्तारं ग्राहयेन्नरम् । देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत् ।। २५८.

हरवलेली किंवा चोरलेली वस्तू मिळाल्यास, चोराला अधिकार्‍यांकडे द्यावं; वेळ किंवा जागा ओलांडली असेल, तर स्वतः ती वस्तू घेऊन परत द्यावी.

विक्रेतुर्द्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् । क्रेता मूल्यं समाप्नोति तस्माद्यस्तव विक्रयी ।। २५८.

विक्रीता वस्तू दाखविल्यावर विक्रेत्याची शुद्धी होते; मालकाला आपले माल मिळते, राजाला दंड मिळतो, आणि खरेदी करणाऱ्याला किंमत मिळते. म्हणून जो काही विक्री करतो, त्याला हे नियम लागू पडतात.

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतोऽन्यथा । पञ्चबन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाप्यभाविते ।। २५८.

वस्तू वापरामुळे किंवा निसर्गाने हरवली असेल, तर ती तशीच मानावी लागते; पण जर तसे नसेल तर, राजाने पाचपट दंड लावावा, जरी हरवलेले सिद्ध झाले नाही तरी.

हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तदवाप्नुयात् । अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षण्णवतिं पणान् ।। २५८.

कोणी चोरी गेलेली किंवा हरवलेली वस्तू दुसऱ्याच्या हातात सापडली आणि ती राजाला न सांगता ठेवल्यास, त्याला छप्पन्न रुपये दंड ठोठावला जातो.

शौलिककैः स्थानपालैर्वा नष्टापहृतमाहृतं । अर्व्वाक् संवत्सरात् स्वामी लभते परतो नृपः ।। २५८.

हरवलेली किंवा चोरी गेलेली वस्तू राखणदार किंवा पहारेकऱ्यांनी परत मिळवली, तर मालकाने ती एका वर्षाच्या आत परत घ्यावी; त्यानंतर ती वस्तू राजाकडे जाते.

पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे । महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके ।। २५८.

एका खुराच्या जनावरासाठी चार रुपये, माणसासाठी पाच रुपये, म्हैस, उंट किंवा गाय यासाठी प्रत्येकी दोन रुपये, आणि मेंढी, शेळी यासाठी पाव रुपया द्यावा.

स्वकुटुम्‌बाविरोधेन देयं दारसुतादृते । नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रुतम् ।। २५८.

पत्नी आणि मुलांना वगळता, आपले कुटुंब विरोध करत नसेल तरच संपत्ती द्यावी; वारसदार असतील तर सर्व मालमत्ता किंवा दुसऱ्याला वचन दिलेले देऊ नये.