अग्निपुराणम्

समाप्तेऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । मतं मेऽमुकपुत्रस्य यदत्रोपरिलेखितं ।। २५५.

काम पूर्ण झाल्यावर देणेकऱ्याने स्वतःच्या हाताने आपले नाव लिहावे; आणि येथे जे काही लिहिले आहे, ते माझ्या अमुक मुलाचे मत समजावे.

साक्षइणश्च स्वहस्तेन पितृनामकर्पूर्वकम् । अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति र्ते समाः ।। २५५.

साक्षीदारानेही स्वतःच्या हाताने वडिलांचे नाव व घराणे लिहावे; आणि 'इथे मी अमुक अमुक साक्षी आहे' असे लिहावे, जर काही कारण नसल्यास.

अलिपिज्ञ ऋणी यः स्याल्लेखयेत् स्वमतन्तु सः । साक्षी वा साक्षइणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः ।। २५५.

जर देणेकरी लिहिता येत नसेल, तर त्याने आपली इच्छा सांगावी आणि साक्षीदार किंवा दुसऱ्या कुणीतरी सर्व साक्षीदारांच्या उपस्थितीत ती लिहावी.

उभयाभ्यर्थिनैतन्मया ह्यमुकसूनुना । लिखितं ह्यमुकेनेति लेखकोऽथान्ततो लिखेत ।। २५५.

दोन्ही बाजूंच्या विनंतीवरून हे लिहिले आहे, मी अमुक अमुकचा मुलगा; आणि शेवटी लिहणाऱ्याने 'हे अमुक अमुकने लिहिले' असे नमूद करावे.

विनापि साक्षिभिर्ल्लेख्यं स्वहस्तलिखितञ्च यत् । तत् प्रमाणं स्मृतं सर्वं बलोपधिकृतादृते ।। २५५.

साक्षीदार नसले तरी स्वतःच्या हाताने लिहिलेला दस्तऐवज सर्व बाबतीत प्रमाण मानला जातो, फक्त जबरदस्ती किंवा फसवणुकीने मिळवलेला असेल तर नाही.

ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु । आधिस्तु भुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते ।। २५५.

लिहिलेल्या दस्तऐवजाने ठरवलेले कर्ज तिघांनी फेडावे; गहाण ठेवलेली वस्तू परत मिळेपर्यंत वापरता येते.

देशान्तरस्थे दुर्ल्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा । भिन्ने च्छिन्ने तथा दग्धे लेख्यमन्यत्तु कारयेत् ।। २५५.

दस्तऐवज दुसऱ्या देशात असेल, वाचता येत नसेल, हरवला, पुसला, चोरीला गेला, तुटला, फाटला किंवा जळून गेला असेल, तर दुसरा दस्तऐवज तयार करावा.

सन्दिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं स्वहस्तलिखितं तु यत् । युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसम्बन्धागमहेतुभिः ।। २५५.

शंका असलेल्या बाबी स्पष्ट करण्यासाठी स्वतःच्या हाताने लिहिलेला दस्तऐवज युक्तिवाद, योग्य पद्धत, कृतीची खूण, संबंध आणि कारण यांद्वारे पुष्टी करावा.

लेख्येस्य पृष्ठेऽभिलिखेत् प्रविष्टमघमर्णिनः । धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम् ।। २५५.

दस्तऐवजाच्या मागील बाजूस देणेकऱ्याने कर्ज घेतल्याचे लिहावे; आणि कर्जदाराने पैसे दिल्यावर कर्जदाराने स्वतःच्या हाताने खूण करून पावती द्यावी.

दत्वर्णं पाटयेल्लेख्यं शुद्ध्यै चान्यत्तु कारयेत् । साक्षिमच्च भवेद्यत्तु दद्दातव्यं समाक्षिकं ।। २५५.

पैसे दिल्यावर दस्तऐवज फाडावा; अधिक स्पष्टतेसाठी दुसरा तयार करावा. साक्षीदार असतील तर जे द्यायचे ते त्यांच्या उपस्थितीत द्यावे.

तुलाग्न्यापो विषं कोषो दिव्यानीह विशुद्धये । महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थेऽभियोक्तरि ।। २५५.

तोल, अग्नी, पाणी, विष आणि पेटी ही शुद्धतेसाठीची कसोटी आहेत, मोठ्या आरोपांमध्ये, जेव्हा फिर्यादी पुढे असतो.

रुच्या वान्यतरः कुर्य्यादितरो वर्त्तयेच्छिरः । विनापि शीर्षकात् कुर्य्यान्नृपद्रोहेऽथ पातके ।। २५५.

इच्छेनुसार कोणतीही एक बाजू कसोटी देऊ शकते, आणि दुसऱ्याने आपले शिर ठेवावे; कसोटी न घेताही राजद्रोह किंवा मोठ्या अपराधात तसे करता येते.

नासहस्राद्धरेत् फालं न तुलान्न विषन्तथा । नृपार्थेष्वभियोगेषु वहेयुः शुचयः सदा ।। २५५.

हजारासाठी नांगर, तोल किंवा विष घेऊ नये; राजकीय प्रकरणांमध्ये नेहमी शुद्ध व्यक्तींनीच कसोटी द्यावी.

सहस्रार्थे लुलादीनि कोषमल्पेऽपि दापयेत् । शतार्द्धं दापयेच्छुद्धमशुद्धो दण्डभाग भवेत् ।। २५५.

हजारासाठी तोल वगैरे, आणि पेटी अगदी कमी रकमेकरिता द्यावी; पन्नासाच्या अर्ध्यासाठी शुद्ध व्यक्तीला कसोटी द्यावी, अशुद्ध व्यक्तीस दंड द्यावा.

सचेलस्नातमाहूय सूर्य्योदय उपोषितम् । कारयेत्सर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसन्निधौ ।। २५५.

व्यक्तीला बोलावून, स्नान व वस्त्र घालून, सूर्य उगवण्यापूर्वी उपवास ठेवून, राजा व ब्राह्मण यांच्या उपस्थितीत सर्व कसोट्या घ्याव्यात.

तुला स्त्रीबालवृद्धान्धपङ्गुब्राह्मणरोगिणां । अग्निर्ज्जलं वा शूद्रस्य यवाः सप्त विषस्य वा ।। २५५.

स्त्री, बालक, वृद्ध, आंधळे, अपंग, ब्राह्मण आणि आजारी यांना तोलाची कसोटी; शूद्राला अग्नी किंवा पाणी; सात जौ किंवा विषही वापरावे.

तुलाधारणविद्वद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः । प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वावतारितः ।। २५५.

तोल उचलण्याचे ज्ञान असलेल्या आरोपीला तोलावर ठेवावे, तोलाच्या वजनाशी समसमान करावे, रेषा काढून खाली उतरवावे.

आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिस्च उभे च सन्ध्ये धर्म्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ।। २५५.

सूर्य, चंद्र, वारा, अग्नी, आकाश, पृथ्वी, पाणी, हृदय, यम, दिवस, रात्र, दोन्ही संध्याकाळी आणि धर्म — हे सर्व मनुष्याच्या वागणुकीची माहिती ठेवतात.

त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैविनिर्मिता । सत्यं वदस्व कल्याणि संशयान्मां विमोचय ।। २५५.

तू सत्याचा आधार आहेस, तुला देवांनी पूर्वीच तयार केलं आहे. हे शुभ तुला, कृपया सत्य सांग आणि माझ्या मनातील शंका दूर कर.

यद्यस्मि पापकृन्मातस्ततो मां त्वमधो नय । शुद्धश्चेद्‌गमयोद्‌र्ध्वम्मां तुलामित्यभिमन्त्रयेत् ।। २५५.

आई, जर मी पापी असेन तर तू मला खाली ने; आणि जर मी शुद्ध असेन तर वर ने — अशा प्रकारे तुला सांगावं.

करौ विमृदितव्रीहेर्लक्षयित्वा ततो न्यसेत् । सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि तावत् सूत्रेण वेष्टयेत् ।। २५५.

दोन हातांवर दाबलेला तांदूळ ठेवून, त्यावर सात अश्वत्थाच्या पानांची मोजणी करून, ती एकत्र दोऱ्याने बांधावीत.

त्वमेव सर्वभूतानामन्तश्चरसि पावक । साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यङ्करे मम ।। २५५.

हे अग्नी, तू सर्व जीवांमध्ये वावरतोस; तू पुण्य आणि पापाचा साक्षीदार आहेस, माझ्यासाठी सत्य सांग.

तस्येत्युक्तवतो लौहं पश्चाशत्‌पलिकं समम् । अग्निवर्णं न्यसेत् पिण्डं हस्तयोरुभयोरपि ।। २५५.

हे बोलून, दोन्ही हातांमध्ये पन्नास पल वजनाचं, अग्नीप्रमाणे चमकणारं लोखंडाचं गोळं समान ठेवावं.

स तमादाय सप्तैव मण्डलानि शनैर्व्रजेत् । षोड़शङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम् ।। २५५.

ते घेतल्यावर, सात वर्तुळांमधून हळूहळू जावं; प्रत्येक वर्तुळ सोळा बोटांच्या अंतरावर असावं.

मुक्त्वाग्निं मृदितव्रीहिरदग्धः शुद्धिमाप्नुयात् । अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनर्हरेत् ।। २५५.

अग्नीमधून गेल्यावर, दाबलेला तांदूळ जर न जळता राहिला, तर तो शुद्ध मानावा; पण गोळं पडलं किंवा शंका आली, तर परत परीक्षा घ्यावी.

पवित्राणां पवित्र त्वं शोध्यं शोधय पावक। सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशस्तकम् ।। २५५.

हे सर्वात शुद्ध करणारा अग्नी, जे शुद्ध करायचं आहे ते शुद्ध कर; सत्याच्या बळावर मला वाचव, हे वरुण — असं शपथ घेतात.

नाभिदघ्नोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् । समकालमिषुं मुक्तमानीयाद्यो जवी नरः ।। २५५.

नाभीपर्यंत पाण्यात उभा राहून, मांडी धरून, पाण्यात जावं; त्याच वेळी बाण सोडावा आणि जो चपळ असेल त्याने तो आणावा.

यदि तस्मिन्निमग्नाङ्गं पश्येच्चेच्छुद्धिमाप्नुयात् । त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थितः ।। २५५.

पाण्यात बुडाल्यावर त्याचं शरीर दिसलं, तर तो शुद्ध होतो; तू विष आहेस, ब्रह्माचा पुत्र, सत्यधर्मात स्थित आहेस.

त्रायस्वास्मादभीशापात् सत्येन भव मेऽमृतम् । एवमुक्त्वा विषं शार्ङ्ग भक्षयेद्धिमशैलजं ।। २५५.

या शापाच्या फटक्यापासून मला वाचव; सत्याच्या बळावर मला अमर कर; असं म्हणून, हे शार्ङ्ग, हिमालयातील पवित्र विष खावं.