अग्निपुराणम्

ये पातककृतां लोका महापातकिनां तथा । अग्निदानाञ्च ये लोका ये च स्त्रीबालघातिनां ।। २५५.

जे मोठे पाप करतात, जाळपोळ करणारे, स्त्री किंवा लहान मुलांचा वध करणारे—त्यांना जे लोक मिळतात—

तान् सर्व्वान् समवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेत् । सुकृतं यत्त्वाया किञअचिज्जन्मान्तरशतैः कृतम् ।। २५५.

खोटी साक्ष देणाऱ्यालाही हे सर्व लोक मिळतात; आणि त्याने कित्येक जन्मांत केलेले पुण्य—

तस्तर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा । द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणइनान्तथा ।। २५५.

हे सर्व नष्ट होते, जर तू खोटे बोलून दुसऱ्याला हरवलेस; अनेकांची मते वेगळी असतील, तर जास्त गुणी असलेल्यांचे मत ग्राह्य धरावे.

गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः । यस्योचुः साक्षइणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् ।। २५५.

गुणांमध्ये समानता असेल, तर अधिक गुणी असलेल्यांचे म्हणणे मान्य करावे; ज्या बाजूने साक्षीदार सत्य प्रतिज्ञा करतात, ती बाजू जिंकते.

अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः उक्तेपि साक्षइभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तराः ।। २५५.

याच्या उलट, ज्या बाजूचे साक्षीदार कमी गुणी असतील, त्याचा पराभव निश्चित आहे; साक्षीदारांनी साक्ष दिली असली तरी, इतर जास्त गुणी असतील, तर त्यांचे म्हणणे ग्राह्य धरावे.

द्विगुणावान्यथा ब्रयुः कूटाः स्यु पूर्वसाक्षइणः । पृथक् पृथग्दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षइणस्तथा ।। २५५.

नंतरचे साक्षीदार जर दुप्पट असतील आणि वेगळे बोलले, तर आधीचे साक्षीदार खोटे मानले जातात; बनावट करणारे आणि खोटे साक्ष देणारे वेगळे दंडनीय आहेत.

विवादाद् द्विगुणं दण्डं विवास्यो ब्राह्मणः स्मृतः । यः साक्ष्यं श्रावितोऽन्येभ्यो निह्नते तत्तमोवृतः ।। २५५.

वादात दुप्पट दंड ठरवला आहे; ब्राह्मणाने साक्ष द्यायला बोलावल्यावर सत्य लपवले, तर त्याला देशातून हाकलावे.

स दाप्योष्टगुणं दण्डं ब्राह्मणन्तु विवासयेत् । वर्णिनां हि बधो यत्र तत्र साक्ष्यऽनृतं वदेत् ।। २५५.

त्याने आठपट दंड भरावा, आणि ब्राह्मणाला देशाबाहेर काढावे; कुठल्याही जातीच्या माणसाने खोटी साक्ष दिली, तर त्याला कैद करावी.

यः कश्चिदर्थोऽभिमतः स्वरुकच्या तु परस्परं । लेख्यं तु साक्षिमत् कार्य्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम् ।। २५५.

दोन्ही बाजूंनी जे काही ठरवले, ते साक्षीदारांसमोर लिहून ठेवावे आणि त्यात कर्ज देणाऱ्याचे नाव आधी घ्यावे.

समामासतदर्द्धाहर्न्नामजातिस्वगोत्रजैः । सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनामादिचिह्नितम् ।। २५५.

पूर्ण माहिती लिहावी, ज्यामध्ये देणेकऱ्याचे नाव, जात, कुळ, घराणे, त्याचे सहाध्यायी आणि नातेवाईकांची नावे, तसेच वडिलांचे नाव व घराण्याची खूण सुरुवातीला नमूद करावी.

समाप्तेऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । मतं मेऽमुकपुत्रस्य यदत्रोपरिलेखितं ।। २५५.

काम पूर्ण झाल्यावर देणेकऱ्याने स्वतःच्या हाताने आपले नाव लिहावे; आणि येथे जे काही लिहिले आहे, ते माझ्या अमुक मुलाचे मत समजावे.

साक्षइणश्च स्वहस्तेन पितृनामकर्पूर्वकम् । अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति र्ते समाः ।। २५५.

साक्षीदारानेही स्वतःच्या हाताने वडिलांचे नाव व घराणे लिहावे; आणि 'इथे मी अमुक अमुक साक्षी आहे' असे लिहावे, जर काही कारण नसल्यास.

अलिपिज्ञ ऋणी यः स्याल्लेखयेत् स्वमतन्तु सः । साक्षी वा साक्षइणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः ।। २५५.

जर देणेकरी लिहिता येत नसेल, तर त्याने आपली इच्छा सांगावी आणि साक्षीदार किंवा दुसऱ्या कुणीतरी सर्व साक्षीदारांच्या उपस्थितीत ती लिहावी.

उभयाभ्यर्थिनैतन्मया ह्यमुकसूनुना । लिखितं ह्यमुकेनेति लेखकोऽथान्ततो लिखेत ।। २५५.

दोन्ही बाजूंच्या विनंतीवरून हे लिहिले आहे, मी अमुक अमुकचा मुलगा; आणि शेवटी लिहणाऱ्याने 'हे अमुक अमुकने लिहिले' असे नमूद करावे.

विनापि साक्षिभिर्ल्लेख्यं स्वहस्तलिखितञ्च यत् । तत् प्रमाणं स्मृतं सर्वं बलोपधिकृतादृते ।। २५५.

साक्षीदार नसले तरी स्वतःच्या हाताने लिहिलेला दस्तऐवज सर्व बाबतीत प्रमाण मानला जातो, फक्त जबरदस्ती किंवा फसवणुकीने मिळवलेला असेल तर नाही.

ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु । आधिस्तु भुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते ।। २५५.

लिहिलेल्या दस्तऐवजाने ठरवलेले कर्ज तिघांनी फेडावे; गहाण ठेवलेली वस्तू परत मिळेपर्यंत वापरता येते.

देशान्तरस्थे दुर्ल्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा । भिन्ने च्छिन्ने तथा दग्धे लेख्यमन्यत्तु कारयेत् ।। २५५.

दस्तऐवज दुसऱ्या देशात असेल, वाचता येत नसेल, हरवला, पुसला, चोरीला गेला, तुटला, फाटला किंवा जळून गेला असेल, तर दुसरा दस्तऐवज तयार करावा.

सन्दिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं स्वहस्तलिखितं तु यत् । युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसम्बन्धागमहेतुभिः ।। २५५.

शंका असलेल्या बाबी स्पष्ट करण्यासाठी स्वतःच्या हाताने लिहिलेला दस्तऐवज युक्तिवाद, योग्य पद्धत, कृतीची खूण, संबंध आणि कारण यांद्वारे पुष्टी करावा.

लेख्येस्य पृष्ठेऽभिलिखेत् प्रविष्टमघमर्णिनः । धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम् ।। २५५.

दस्तऐवजाच्या मागील बाजूस देणेकऱ्याने कर्ज घेतल्याचे लिहावे; आणि कर्जदाराने पैसे दिल्यावर कर्जदाराने स्वतःच्या हाताने खूण करून पावती द्यावी.

दत्वर्णं पाटयेल्लेख्यं शुद्ध्यै चान्यत्तु कारयेत् । साक्षिमच्च भवेद्यत्तु दद्दातव्यं समाक्षिकं ।। २५५.

पैसे दिल्यावर दस्तऐवज फाडावा; अधिक स्पष्टतेसाठी दुसरा तयार करावा. साक्षीदार असतील तर जे द्यायचे ते त्यांच्या उपस्थितीत द्यावे.

तुलाग्न्यापो विषं कोषो दिव्यानीह विशुद्धये । महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थेऽभियोक्तरि ।। २५५.

तोल, अग्नी, पाणी, विष आणि पेटी ही शुद्धतेसाठीची कसोटी आहेत, मोठ्या आरोपांमध्ये, जेव्हा फिर्यादी पुढे असतो.

रुच्या वान्यतरः कुर्य्यादितरो वर्त्तयेच्छिरः । विनापि शीर्षकात् कुर्य्यान्नृपद्रोहेऽथ पातके ।। २५५.

इच्छेनुसार कोणतीही एक बाजू कसोटी देऊ शकते, आणि दुसऱ्याने आपले शिर ठेवावे; कसोटी न घेताही राजद्रोह किंवा मोठ्या अपराधात तसे करता येते.

नासहस्राद्धरेत् फालं न तुलान्न विषन्तथा । नृपार्थेष्वभियोगेषु वहेयुः शुचयः सदा ।। २५५.

हजारासाठी नांगर, तोल किंवा विष घेऊ नये; राजकीय प्रकरणांमध्ये नेहमी शुद्ध व्यक्तींनीच कसोटी द्यावी.

सहस्रार्थे लुलादीनि कोषमल्पेऽपि दापयेत् । शतार्द्धं दापयेच्छुद्धमशुद्धो दण्डभाग भवेत् ।। २५५.

हजारासाठी तोल वगैरे, आणि पेटी अगदी कमी रकमेकरिता द्यावी; पन्नासाच्या अर्ध्यासाठी शुद्ध व्यक्तीला कसोटी द्यावी, अशुद्ध व्यक्तीस दंड द्यावा.

सचेलस्नातमाहूय सूर्य्योदय उपोषितम् । कारयेत्सर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसन्निधौ ।। २५५.

व्यक्तीला बोलावून, स्नान व वस्त्र घालून, सूर्य उगवण्यापूर्वी उपवास ठेवून, राजा व ब्राह्मण यांच्या उपस्थितीत सर्व कसोट्या घ्याव्यात.

तुला स्त्रीबालवृद्धान्धपङ्गुब्राह्मणरोगिणां । अग्निर्ज्जलं वा शूद्रस्य यवाः सप्त विषस्य वा ।। २५५.

स्त्री, बालक, वृद्ध, आंधळे, अपंग, ब्राह्मण आणि आजारी यांना तोलाची कसोटी; शूद्राला अग्नी किंवा पाणी; सात जौ किंवा विषही वापरावे.

तुलाधारणविद्वद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः । प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वावतारितः ।। २५५.

तोल उचलण्याचे ज्ञान असलेल्या आरोपीला तोलावर ठेवावे, तोलाच्या वजनाशी समसमान करावे, रेषा काढून खाली उतरवावे.

आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिस्च उभे च सन्ध्ये धर्म्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ।। २५५.

सूर्य, चंद्र, वारा, अग्नी, आकाश, पृथ्वी, पाणी, हृदय, यम, दिवस, रात्र, दोन्ही संध्याकाळी आणि धर्म — हे सर्व मनुष्याच्या वागणुकीची माहिती ठेवतात.

त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैविनिर्मिता । सत्यं वदस्व कल्याणि संशयान्मां विमोचय ।। २५५.

तू सत्याचा आधार आहेस, तुला देवांनी पूर्वीच तयार केलं आहे. हे शुभ तुला, कृपया सत्य सांग आणि माझ्या मनातील शंका दूर कर.