अग्निपुराणम्

व्यसनस्थमनाख्याय हस्तेऽन्यस्य यदर्पयेत् । द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत् ।। २५४.

कोणीतरी संकटात असूनही न सांगता दुसऱ्याच्या हातात वस्तू दिली, तर ती ठेव म्हणून समजली जाते आणि तशीच परत द्यावी लागते.

न दाप्योऽपहृतं तत्तु राजदैवकतस्करैः । प्रेपश्चेन्मार्गिते दत्ते दाप्यो दण्डश्च तत्समम् ।। २५४.

राजा, देवता किंवा चोर यांनी नेलेली वस्तू परत द्यावी लागत नाही; पण ती वस्तू नंतर सापडली आणि मागणी केल्यावर परत दिली, तर ती परत द्यावीच लागते आणि त्याबरोबर तितकाच दंडही भरावा लागतो.

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयं । याचितावाहितन्यासे निक्षेपेष्वप्ययं विधिः ।।२५४.

कोणी आपल्याच इच्छेने दुसऱ्याची वस्तू वापरली, तर त्याला आयुष्यभर शिक्षा होते आणि ती वस्तू व्याजासह परत द्यावी लागते; हीच नियम मागितलेल्या, ठेवलेल्या किंवा गहाण ठेवलेल्या वस्तूंसाठीही लागू आहे.

अग्निरुवाच तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः । धर्म्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवविते दवीविवुतीः ।। २५५.

अग्नी म्हणाले: जे तपस्वी आहेत, दान करणारे आहेत, चांगल्या घराण्यातले आहेत, सत्य बोलणारे आहेत, धर्माला महत्त्व देणारे आहेत, सरळ स्वभावाचे आहेत आणि ज्यांना मुलं व नातवंडं आहेत—

पञ्चयज्ञक्रियायुक्ताः साक्षइणः पञ्च वा त्रयः । यथाजाति यथावर्ण सर्व्वे सर्व्वेषु वा स्मृताः ।। २५५.

जे पाच यज्ञ करतात, साक्ष देतात—पाच किंवा तीन, त्यांच्या जन्म आणि जातीप्रमाणे—हे सर्व, सर्व बाबतीत ग्राह्य धरले जातात.

स्त्रीवृद्धबालकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः । रङ्गावतारिपाषण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः ।। २५५.

स्त्रिया, वृद्ध, लहान मुले, जुगारी, मद्यपान केलेले किंवा वेडसर, आरोप झालेले, रंगभूमीवरील कलाकार, धर्मभ्रष्ट, बनावट करणारे आणि ज्यांची इंद्रिये ठीक नाहीत—

पतिताप्तान्नसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः । असाक्षिणः सर्व्वसाक्षई चौर्य्यपारुष्यसाहसे ।। २५५.

पतित, अपवित्रांसोबत जे खातात, सोबती, मित्र, शत्रू, चोर, ज्यांच्याकडे साक्षीदार नाहीत आणि चोरी, शिवीगाळ किंवा मारहाण यासारख्या प्रकरणातले सर्व साक्षीदार—

उभयानुमतः साक्षई भवत्येकोपि धर्म्मवित । अब्रुवन् हिनरः साक्षअयमृणं सदशबन्धकम् ।। २५५.

दोन्ही बाजूंनी मान्य असेल तर एकटा धर्म जाणणारा साक्षीदारही ग्राह्य धरला जातो; जो साक्ष देत नाही, तो नेहमी मौनाचे ऋण बाळगतो.

राज्ञा सर्वं प्रदाप्यः स्यात् षट्‌चत्वारिंशकेऽहनि । न ददाति हि यः साक्षअयं जानन्नपि नराधमः ।। २५५.

साक्ष न देणाऱ्याने छत्तेचाळीसाव्या दिवशी सर्व काही राजाला भरावे लागते; जो माणूस जाणूनही साक्ष देत नाही, तो नीच समजला जातो.

स कूटसाक्षइणआं पापैस्तुल्यो दण्डेन चैव हि । साक्षिणः श्रावयेद्वादिप्रतिवादिसमीपगान् ।। २५५.

तो खोटे साक्ष देणाऱ्याच्या पाप आणि शिक्षेस बरोबरीचा असतो; साक्षीदारांनी दोन्ही बाजूंच्या उपस्थितीत साक्ष द्यावी.

ये पातककृतां लोका महापातकिनां तथा । अग्निदानाञ्च ये लोका ये च स्त्रीबालघातिनां ।। २५५.

जे मोठे पाप करतात, जाळपोळ करणारे, स्त्री किंवा लहान मुलांचा वध करणारे—त्यांना जे लोक मिळतात—

तान् सर्व्वान् समवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेत् । सुकृतं यत्त्वाया किञअचिज्जन्मान्तरशतैः कृतम् ।। २५५.

खोटी साक्ष देणाऱ्यालाही हे सर्व लोक मिळतात; आणि त्याने कित्येक जन्मांत केलेले पुण्य—

तस्तर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा । द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणइनान्तथा ।। २५५.

हे सर्व नष्ट होते, जर तू खोटे बोलून दुसऱ्याला हरवलेस; अनेकांची मते वेगळी असतील, तर जास्त गुणी असलेल्यांचे मत ग्राह्य धरावे.

गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः । यस्योचुः साक्षइणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् ।। २५५.

गुणांमध्ये समानता असेल, तर अधिक गुणी असलेल्यांचे म्हणणे मान्य करावे; ज्या बाजूने साक्षीदार सत्य प्रतिज्ञा करतात, ती बाजू जिंकते.

अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः उक्तेपि साक्षइभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तराः ।। २५५.

याच्या उलट, ज्या बाजूचे साक्षीदार कमी गुणी असतील, त्याचा पराभव निश्चित आहे; साक्षीदारांनी साक्ष दिली असली तरी, इतर जास्त गुणी असतील, तर त्यांचे म्हणणे ग्राह्य धरावे.

द्विगुणावान्यथा ब्रयुः कूटाः स्यु पूर्वसाक्षइणः । पृथक् पृथग्दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षइणस्तथा ।। २५५.

नंतरचे साक्षीदार जर दुप्पट असतील आणि वेगळे बोलले, तर आधीचे साक्षीदार खोटे मानले जातात; बनावट करणारे आणि खोटे साक्ष देणारे वेगळे दंडनीय आहेत.

विवादाद् द्विगुणं दण्डं विवास्यो ब्राह्मणः स्मृतः । यः साक्ष्यं श्रावितोऽन्येभ्यो निह्नते तत्तमोवृतः ।। २५५.

वादात दुप्पट दंड ठरवला आहे; ब्राह्मणाने साक्ष द्यायला बोलावल्यावर सत्य लपवले, तर त्याला देशातून हाकलावे.

स दाप्योष्टगुणं दण्डं ब्राह्मणन्तु विवासयेत् । वर्णिनां हि बधो यत्र तत्र साक्ष्यऽनृतं वदेत् ।। २५५.

त्याने आठपट दंड भरावा, आणि ब्राह्मणाला देशाबाहेर काढावे; कुठल्याही जातीच्या माणसाने खोटी साक्ष दिली, तर त्याला कैद करावी.

यः कश्चिदर्थोऽभिमतः स्वरुकच्या तु परस्परं । लेख्यं तु साक्षिमत् कार्य्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम् ।। २५५.

दोन्ही बाजूंनी जे काही ठरवले, ते साक्षीदारांसमोर लिहून ठेवावे आणि त्यात कर्ज देणाऱ्याचे नाव आधी घ्यावे.

समामासतदर्द्धाहर्न्नामजातिस्वगोत्रजैः । सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनामादिचिह्नितम् ।। २५५.

पूर्ण माहिती लिहावी, ज्यामध्ये देणेकऱ्याचे नाव, जात, कुळ, घराणे, त्याचे सहाध्यायी आणि नातेवाईकांची नावे, तसेच वडिलांचे नाव व घराण्याची खूण सुरुवातीला नमूद करावी.

समाप्तेऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । मतं मेऽमुकपुत्रस्य यदत्रोपरिलेखितं ।। २५५.

काम पूर्ण झाल्यावर देणेकऱ्याने स्वतःच्या हाताने आपले नाव लिहावे; आणि येथे जे काही लिहिले आहे, ते माझ्या अमुक मुलाचे मत समजावे.

साक्षइणश्च स्वहस्तेन पितृनामकर्पूर्वकम् । अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति र्ते समाः ।। २५५.

साक्षीदारानेही स्वतःच्या हाताने वडिलांचे नाव व घराणे लिहावे; आणि 'इथे मी अमुक अमुक साक्षी आहे' असे लिहावे, जर काही कारण नसल्यास.

अलिपिज्ञ ऋणी यः स्याल्लेखयेत् स्वमतन्तु सः । साक्षी वा साक्षइणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः ।। २५५.

जर देणेकरी लिहिता येत नसेल, तर त्याने आपली इच्छा सांगावी आणि साक्षीदार किंवा दुसऱ्या कुणीतरी सर्व साक्षीदारांच्या उपस्थितीत ती लिहावी.

उभयाभ्यर्थिनैतन्मया ह्यमुकसूनुना । लिखितं ह्यमुकेनेति लेखकोऽथान्ततो लिखेत ।। २५५.

दोन्ही बाजूंच्या विनंतीवरून हे लिहिले आहे, मी अमुक अमुकचा मुलगा; आणि शेवटी लिहणाऱ्याने 'हे अमुक अमुकने लिहिले' असे नमूद करावे.

विनापि साक्षिभिर्ल्लेख्यं स्वहस्तलिखितञ्च यत् । तत् प्रमाणं स्मृतं सर्वं बलोपधिकृतादृते ।। २५५.

साक्षीदार नसले तरी स्वतःच्या हाताने लिहिलेला दस्तऐवज सर्व बाबतीत प्रमाण मानला जातो, फक्त जबरदस्ती किंवा फसवणुकीने मिळवलेला असेल तर नाही.

ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु । आधिस्तु भुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते ।। २५५.

लिहिलेल्या दस्तऐवजाने ठरवलेले कर्ज तिघांनी फेडावे; गहाण ठेवलेली वस्तू परत मिळेपर्यंत वापरता येते.

देशान्तरस्थे दुर्ल्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा । भिन्ने च्छिन्ने तथा दग्धे लेख्यमन्यत्तु कारयेत् ।। २५५.

दस्तऐवज दुसऱ्या देशात असेल, वाचता येत नसेल, हरवला, पुसला, चोरीला गेला, तुटला, फाटला किंवा जळून गेला असेल, तर दुसरा दस्तऐवज तयार करावा.

सन्दिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं स्वहस्तलिखितं तु यत् । युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसम्बन्धागमहेतुभिः ।। २५५.

शंका असलेल्या बाबी स्पष्ट करण्यासाठी स्वतःच्या हाताने लिहिलेला दस्तऐवज युक्तिवाद, योग्य पद्धत, कृतीची खूण, संबंध आणि कारण यांद्वारे पुष्टी करावा.

लेख्येस्य पृष्ठेऽभिलिखेत् प्रविष्टमघमर्णिनः । धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम् ।। २५५.

दस्तऐवजाच्या मागील बाजूस देणेकऱ्याने कर्ज घेतल्याचे लिहावे; आणि कर्जदाराने पैसे दिल्यावर कर्जदाराने स्वतःच्या हाताने खूण करून पावती द्यावी.